ده‌سپێک l مقالات l هه‌واڵ l به‌یاننامه‌ و ڕاگه‌یاندن l سکرتێری گشتی l چاوپێکه‌وتن و وتووێژ l چاند و هونه‌ر l به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌و l برنامه‌ و اساسنامه
خه‌باتی ئاشتی خوازانه‌
بۆ چی ده‌بێ سزای له‌ سێداره‌دان هه‌ڵبووه‌شێنرێته‌وه? به‌شی دووه‌م‌
لێبوردنی نێونه‌ته‌وه‌یی
26 / 1 / 2014

زۆرێك له‌ وڵاتانی جیهان سزای له‌ سێداره‌دان به‌ ناكۆك زانیوه‌ له‌ گه‌ڵا ڕێزگرتن له‌ مافه‌كانی مرۆڤ. نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌ نیازی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی سزای له‌ سێداره‌دانه‌. له‌ ئێستا دا دوو له‌ سه‌ر سێی وڵاتانی جیهان یا به‌ شێوه‌ی یاسایی یان به‌ كرده‌وه‌ هه‌ڵوه‌شاندووه‌ ته‌وه‌.
به‌ پێی دوایین زانیارییه‌كان كه‌ لێبوردنی نێونه‌ته‌وه‌یی له‌ به‌رده‌ستیایه‌تی:
90 وڵات سزای له‌ سێداره‌دانیان به‌ هه‌موو تاوانێك هه‌ڵوه‌شاندووه‌ته‌وه‌ .
11 وڵات ته‌نیا له‌ هه‌ندێك بابه‌تی جیاواز نه‌بێ وه‌ك تاوانی كاتی شه‌ڕ، سزای ئیعدامیان هه‌ڵوه‌شاندووه‌ته‌وه‌.
ئه‌توانین 30 وڵاتی تر بخه‌یه‌ن سه‌ر ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ به‌ كرده‌وه‌ سزای له‌ سێداره‌دانیان هه‌ڵوه‌شاندووه‌ته‌وه‌ . ئه‌م وڵاتانه‌ هێشتا سزای له‌ سێداره‌دان له‌ یاساكانیان بونی هه‌یه‌ به‌ڵام له‌ ده‌ ساڵی ڕابردوودا هیچ كه‌س له‌ نێو ئه‌و ڵاتانه‌ له‌ سێداره‌ نه‌دراوه‌ و وا دێته‌ به‌رچاو له‌ سیاسه‌تێك كه‌ گرتوویانه‌ته‌ به‌ر یان له‌ كرده‌وه‌دا ، سزای له‌ سێداره‌دان بوونی نییه‌، به‌م پێیه‌ له‌ كۆی گشتیدا 131 وڵات سزای ئیعدامیان یان به‌ یاسا یان به‌ كرده‌وه‌ هه‌ڵوه‌شاندووه‌ته‌وه‌.
له‌ 66 وڵاتیش سزای له‌ سێداره‌دان وه‌ك خۆی ماوه‌ته‌وه‌ و حوكمی مه‌رگ ده‌رده‌بڕێت، به‌ بوونی ئه‌مه‌شه‌وه‌ ژماره‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی  كه‌ هه‌ر ساڵ حوكمی ئیعدام جێبه‌جێ ده‌كه‌ن كه‌متر ده‌بێته‌وه‌.
ئامارێك كه‌ لێبوردنی نێو نه‌ته‌وه‌یی له‌ به‌رده‌ستی دایه‌ روونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ گشتیدا ژماره‌ی ئه‌و ئیعدامانه‌ی كه‌ له‌ ساڵی 2006 دا ڕاگه‌یه‌نراوه‌ ڕووی له‌ كه‌م بوونه‌وه‌یه‌كی به‌رچاو كردووه‌ . له‌ سه‌تا نه‌وه‌دی ئه‌و سێدارانه‌ی كه‌ ڕاگه‌یه‌نراوه‌ ته‌نیا له‌ چه‌ند وڵاتدا ڕووی داوه‌: چین، ئه‌مریكا، عێراق، ئێران، پاكستان و سوودان. له‌ ئه‌روپا سزای له‌ سێداره‌دان ڕوونادات ته‌نیا له‌ بلاڕووس نه‌بێت. له‌ ساڵی 2006 له‌ ئه‌فریقا، ته‌نیا 6 وڵات ده‌ستیان داوه‌ته‌ سێداره‌ دان، له‌ ئاكامدا له‌ كیشوه‌ری ( قاڕه‌ ) ئامریكا، له‌ ساڵی 2003 وه‌ ، ته‌نیا ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئامریكا سزای له‌ سێداره‌دانی تێدا بووه‌.
له‌ سێداره‌دانی یاسایی ، پێچه‌وانه‌ی ئه‌شكه‌نجه‌ ( كه‌ شاراوه‌یه‌ ) و له‌سێداره‌دانه‌كانی سه‌روو یاساوه‌ ، نه‌ته‌نیا شاراوه‌ نییه‌ كه‌چی به‌رپرسانی وڵاتیش نكۆڵی لێ ناكه‌ن ، زۆرتر له‌ پیشدا ڕایده‌گه‌یه‌نن وو ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێ وڵاتیش دا له‌ به‌رچاوی گشتی خه‌ڵكه‌وه‌ و له‌ به‌رچاوی ئه‌و خه‌ڵكه‌ی كه‌ بانگهێشت كراون بۆ سه‌یر كردن ، سزاكه‌ جێبه‌جێ ده‌كرێت.
هیچ ده‌وڵه‌تێك نییه‌ كه‌ به‌رپرسیارێتی به‌ كار بردنی ئه‌شكه‌نجه‌ یان هرجۆره‌ پێشێلكردنێكی توندی مافه‌كانی مرۆڤ له‌ ئه‌ستۆ بگرێت، گه‌رچی هه‌ندێك له‌ به‌رپرسان هه‌ندێ كات تێده‌كۆشن له‌ نهێنیدا به‌ بیانووی بوونی به‌رژه‌وه‌ندیه‌ باڵاكان پاساوی بۆ بێننه‌وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ، زۆرێك له‌و وڵاتانه‌ی دژی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی سزای له‌ سیداره‌دانن به‌ ئاشكارا به‌رگری له‌ به‌كار هێنانی سزای له‌ سێداره‌دان ده‌كه‌ن. ئه‌و ڵاتانه‌ زۆرتر تێده‌كۆشن كه‌ پاساوی ئه‌و جۆره‌ سزایه‌ بهێننه‌وه‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی كه‌ حاشا له‌ ره‌هه‌نده‌ توندوتیژییه‌كه‌ی بكه‌ن، ئه‌و به‌ڵگانه‌ی كه‌ به‌ ئاشكارا بۆ پاساوهێنانه‌وه‌ی ئه‌م سزایه‌ به‌كاری دێنن وه‌كوو ئه‌و به‌ڵگانه‌یه‌ كه‌ له‌ نهێنیدا بۆ پاساوهێنانه‌وه‌ی كاره‌ نایاساییه‌كانی تریان، كه‌ به‌ دڵنیاییه‌وه‌ نهێنییه‌، به‌كاری دێنن.
باوترین پاساویان ئه‌مه‌یه‌ كه‌ سزای له‌ سێداره‌دان گه‌رچی تۆقێنه‌ره‌ به‌ڵام خراپییه‌كی پێویسته‌. ئه‌گونجێت كه‌ به‌ شێوه‌ی كاتی پێویست نه‌بێت، هه‌ندێك كه‌س له‌و بڕوایه‌دان كه‌ ئه‌مه‌ ته‌نیا سزایه‌كه‌ كه‌ وڵامده‌ره‌وه‌ی پێویستیه‌كی دیاری كۆمه‌ڵگه‌یه‌. ئه‌م پێویستیه‌ هه‌چییه‌ك بێت به‌ پێی پێویست به‌ گرینگ ده‌زانرێت كه‌ پاساو بۆ وه‌ها سزایه‌كی بێبه‌رزه‌ییانه‌ دێنێته‌وه‌.
ئه‌و پێویستیه‌ دیارانه‌ی كه‌ به‌ سزای سێداره‌ وه‌ڵامی خۆیان وه‌رده‌گرنه‌وه‌ به‌ پێی سه‌رده‌م و كۆمه‌ڵگه‌ جۆراوجۆره‌كان ، جیاوازن. ئه‌م سزایه‌ له‌ هه‌ندێك وڵاتدا پاساوه‌ بۆ به‌رگری كردن له‌ كۆشتنی ئه‌نقه‌ست  و به‌گژا چوونه‌وه‌ی .له‌ جێگه‌ی تردا بۆ كۆتایی هێنان به‌ قاچاخی ماده‌ هۆشبه‌ره‌كان، تیرۆریزمی سیاسی، گه‌نده‌ڵی ئابووری یان زینا و داوێن پیسی جێبه‌جێكردنی ئه‌م سزایه‌ به‌ ناچاری ده‌زانرێت و دووری لێ ناكرێت. له‌ هه‌ندێك وڵاتی تردا بۆ له‌ ناوبردنی كه‌سانێكه‌ كه‌ له‌ باری سیاسیه‌وه‌ به‌ مه‌ترسیدار ده‌ناسرێن.
كاتێك كه‌ وڵاتێك به‌ هه‌ر هۆیه‌ك ده‌ست ده‌كات به‌ سێداره‌دان ، رێچكه‌ی دووپات كردنه‌وه‌ی جێبه‌جێ كردنی سزای ئیعدام بۆ وڵاتانی تر ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت له‌م سزایه‌ كه‌ڵك ه‌رگرن، چوونكوو ڕوواڵه‌تێكی ره‌وایی بوون ده‌دات به‌ سزایه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ چ هۆیه‌ك بۆ ئه‌م كاره‌ به‌یان بكرێت گرینگیه‌كی ئه‌وتۆی نییه‌. ئه‌گه‌ر بكرێت كه‌ له‌ كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ ئیعدام بۆ تاوانێكی تایبه‌ت ببێت به‌ پاساو ، ئه‌توانرێت بۆ تاوانه‌كانی تر به‌ پێی بیر و باوه‌ڕه‌ باوه‌كانی نێو كۆمه‌ڵگه‌ یان له‌ نێوان ڕێبه‌رانی ئه‌و كه‌مه‌ڵگه‌یه‌ هه‌ندێك پاساوی تر بدۆزییه‌وه‌، به‌ڵام هه‌ر هۆیه‌ك كه‌ بۆ پاساوی ئیعدام به‌ كار بهێنرێت، ئه‌مه‌ی كه‌ حكومه‌تێك بتوانێت سزایه‌كی وه‌ها توند ، یانی ئیعدام ، به‌ كارێكی درووست بزانێت ، خۆی له‌ خۆیدا له‌ گه‌ڵا چه‌مكی مافه‌كانی مرۆڤ ناته‌بایه‌. مافه‌كانی مرۆڤ ڕێك به‌و مانایه‌دێت  كه‌ ناتوانرێت كه‌ڵك له‌ هه‌ندێك كه‌ره‌سته‌ وه‌ربگیردرێت بۆ پاراستنی كۆمه‌ڵگه‌، چوونكوو به‌ بكار هێنانی ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ درووست هه‌مان ئه‌و به‌هایانه‌ پێشێل ده‌كات كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ به‌ هۆی هه‌ر ئه‌و به‌هایانه‌وه‌ شایه‌نی پاراستنه‌. ئه‌گه‌ر به‌ بیانووی ده‌سته‌ واژه‌ی " به‌رژه‌وه‌ندی باڵا" جیاوازی نێوان ئامرازی شیاو و نه‌شیاو بنرێته‌ لاوه‌ ، له‌م دۆخه‌دا ، هه‌ر جۆره‌ ماف و هه‌روه‌ها ته‌واوی خه‌ڵك له‌ ژێر هه‌ڕشه‌دا ده‌بن.
به‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ سزای له‌ سێداره‌دان ، مافه‌كانی سه‌ره‌تایی مرۆڤ بن پێده‌كات ده‌بێ ئیدانه‌ و مه‌حكووم بكرێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ڵگه‌گه‌لێك بخرێته‌ به‌رچاو كه‌ باس له‌وه‌ بكات كه‌ ئه‌م سزایه‌ وڵامده‌ره‌وه‌ی پێویستیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌، سزای ئیعدام جێگای به‌رگری كردن نیه‌ و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی كارێكی پێویسته‌ ، چوونكوو هیچ كات نه‌سه‌لمێنراوه‌ كه‌ ئه‌م سزایه‌ وڵامی ڕاستینی پێویستیه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌یه‌.
ژماره‌یه‌كی زۆر ژن و پیاو به‌ ناوی به‌رگری له‌ تاوان و جنایه‌ت و تایبه‌ت به‌رگری له‌ كوشتنی به‌ ئه‌نقه‌ست له‌ سێداره‌ دراون له‌ حاڵێكدا كه‌ لێبوردنی نێونه‌ته‌وه‌یی تا ئێستا هیچ هۆیه‌كی ده‌ست نه‌كه‌وتووه‌ كه‌ به‌ قازانجی ئه‌م به‌ڵگه‌هینانوه‌ بووبێت كه‌ گوایه‌ سزای له‌ سێداره‌دان ته‌نیا ڕێگه‌یه‌ بۆ پێشگیری له‌ ڕوودانی هه‌ندێك كوشتنه‌كان. به‌ پێی دوایین خوێندنه‌وه‌یه‌ك كه‌ سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندی نێوان سزای سێداره‌ له‌گه‌ڵا پێوه‌ری كوشتنه‌كان كراوه‌ ( له‌ ساڵی 1988 و نوێكرانه‌وه‌ی له‌ ساڵی 2002 ) ، " له‌ گه‌ڵا دوور ئه‌ندێشی ناگونجێت ئه‌گه‌ر بایه‌خ به‌ ئه‌م گریمانه‌یه‌ بدرێت كه‌ گوایه‌ سزای له‌ سێداره‌دان به‌ نیسبه‌ت زیندانی كرنی هه‌تا هه‌تایه‌وه‌ ڕیِگریی زۆرتر ده‌كات له‌ تاوان و جنایه‌ت، كه‌ زیندانی كردنی هه‌تاهه‌تایی به‌ ڕواڵه‌ت سزایه‌كی سوكتر دێته‌ پێش چاو."
له‌وه‌ی كه‌ سزای له‌ سێداره‌دان كه‌سی جینایه‌تكار بۆ هه‌میشه‌ له‌ كاریگه‌ری ده‌خات و له‌ دووباره‌ كردنه‌وه‌ی تاوانه‌كانی به‌رگری ده‌كات ناكرێت دودڵ بین به‌ڵام هیچ شتێك په‌سه‌ندی ئه‌وه‌ ناكات كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ زیندوو بمایه‌ته‌وه‌ جارێكی تر ده‌ستی ده‌دایه‌وه‌ تاوان كردن ، یان بۆ بێ كاریگه‌ر كردنی پێویست بوو مافی ژیانی لێ وه‌ربگیرێت.
له‌ چه‌ندین وڵاتدا كه‌ سزای له‌ سێداره‌دانیان هه‌ڵوه‌شاندووه‌ته‌وه‌ ئه‌زموون نیشانی داوه‌ ، ئه‌گه‌ری دوور ڕاگرتنی تاوانبارانی مه‌ترسیدار له‌ كۆمه‌ڵاگه‌ بوونی هه‌یه‌ و ئیعدامم ته‌نیا ڕێگه‌ نییه‌.
هه‌روه‌ها هیچ به‌ڵگه‌یه‌ك نییه‌ ئه‌وه‌ بسه‌لمێنیت كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ سێداره‌دان به‌رگری له‌ تاوانی سیاسی یا تروریسم ده‌كات ته‌نانه‌ت بۆ هه‌ندێك كه‌س، ئیعدام بوون ئه‌گه‌ری شه‌هید بوونیان بۆ ده‌ڕه‌خسێنێت كه‌ هه‌ڵخڕێنه‌ری ده‌ستبردن بۆ ئه‌نجامی ئه‌و تاوانانه‌یه‌.

کۆتایی بەشی دووەم



بۆچوونه‌کان
بۆچوون بنووسه‌

ناو:  

ئیمه‌یل:  

تێکستی کۆمێنته‌که‌ت  
ژماره 57
بڵاوکراوه‌یه‌کی سیاسی گشتییه، ئۆرگانی ڕاگه‌یاندنی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان ده‌ریده‌کات‌
01 02 03 04 05 06 07 08
خه‌باتی ئاشتی خوازانه‌
بۆ چی ده‌بێ سزای له‌ سێداره‌دان هه‌ڵبووه‌شێنرێته‌وه? به‌شی دووه‌م‌
بۆچی سزای له‌ سێداره‌دان ده‌بێ هه‌ڵبووه‌شێنرێته‌وه‌؟ بەشی یەکەم
مافی کۆپی کردن پارێزراوه‌ بۆ سایتی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان 2009 ده‌سپێک l هه‌واڵ l بۆنه‌ و ڕێوڕه‌سم l کۆمیته‌کان l خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ l ئه‌رشیف l ڤیدیۆ l په‌یوه‌ندی