ده‌سپێک l مقالات l هه‌واڵ l به‌یاننامه‌ و ڕاگه‌یاندن l سکرتێری گشتی l چاوپێکه‌وتن و وتووێژ l چاند و هونه‌ر l به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌و l برنامه‌ و اساسنامه
خه‌باتی ئاشتی خوازانه‌
بۆچی سزای له‌ سێداره‌دان ده‌بێ هه‌ڵبووه‌شێنرێته‌وه‌؟ بەشی یەکەم
لێبوردنی نێونه‌ته‌وه‌یی
19 / 1 / 2014

ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ لایه‌ن چاپه‌مه‌نی اێبوردنی نێونه‌ته‌وه‌یی (ئه‌منێستی ئینترنه‌شناڵه‌وه‌) بڵاو كراوه‌ته‌وه‌ و كه‌ له‌ لایه‌ن ڕێكخراوی عه‌بدۆڕه‌حمانی بروومه‌نده‌وه‌ وه‌رگێڕاوه‌ته‌وه‌ سه‌ر زمانی فارسی و ئێمه‌ش وه‌ك ستافی سایتی یه‌كێتیی دیموكراتی كوردستان له‌ فارسیه‌وه‌ وه‌رمانگێڕاوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ چه‌ند به‌ش دا بڵاو ده‌كرێته‌وه‌.

لێبوردنی نێو نەتەوەیی
كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ سزای له‌ سێداره‌دان له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهان هه‌ڵووشێنرێته‌وه‌. به‌ تێپه‌ڕبوونی كات , ئه‌و هۆكارانه‌ی كه‌ جه‌خت له‌ سه‌ر هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی له‌ سێداره‌دان ده‌كه‌ن چاوپۆشی كردن لێیان ئه‌سته‌متر ده‌بێت . له‌ هه‌موو جێگایه‌كدا, بینینی مه‌راسیمی سێداره‌ كاریگه‌ری ڕووخێنه‌ر له‌ سه‌ر كه‌سایه‌تی مرۆڤه‌كان به‌ جێدێڵێت. تا هه‌نووكه‌  له‌ هێچ جێگایه‌كی جیهاندا نیشانێك له‌وه‌ نابینرێت كه‌ سزای مه‌رگ ‌ پێوه‌ری تاوان و جنایه‌ت ‌  یان توندوتیژی سیاسی كه‌م كردبێته‌وه‌. ئه‌م سزایه‌ له‌ وڵاته‌ جۆراوجۆره‌كان به‌ شێوازێكی نادرووست  دژی هه‌ژارن و یان كه‌مینه‌ی نه‌ته‌وه‌ی و ئه‌تنیكی و ڕه‌گه‌زیه‌كان به‌ كارده‌برێت و زۆر جار كه‌ره‌سته‌یه‌كه‌ بۆ سه‌ركوتی سیاسی. سزای له‌ سێداره‌دان خۆسه‌رانه‌ ده‌سه‌پێنرێ و جێبه‌جێده‌كرێت. ئه‌م سزا بێگه‌ڕانه‌وه‌یه‌ ‌ ئاكامه‌كه‌ی مردنی كه‌سانێكی بێگوناهه‌ و سه‌ره‌تاییترین مافه‌كانی مرۆڤ پێشێل ده‌كات.
له‌ ده‌ساڵی ڕابردوودا ( له‌ 1997 تا 2007 ی زایینی) به‌ شێوه‌یه‌كی نێوه‌نجی ساڵانه‌ سێ وڵات سزای له‌ سێداره‌دانیان هه‌ڵوه‌شاندووه‌ته‌وه‌ و به‌م پێیه‌ ،مۆری په‌سه‌ندیان داوه‌ له‌ سه‌ر  رێزگرتن له‌ ژیان و هه‌روه‌ها پێگه‌ی مرۆڤ . هێشتا به‌ بوونی ئه‌مه‌وه‌ , زۆرێك له‌ حكومه‌ته‌كان هێشتا له‌ سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ن كه‌ ده‌توانن كێشه‌ گرینگه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیه‌كان به‌ له‌ سێداره‌دانی چه‌ند زیندانییه‌ك یان سه‌دان زیندانی و به‌ند كراو چاره‌سه‌ر بكه‌ن. زۆرێك له‌ شارۆمه‌ندان ، له‌ له‌ زۆرێك له‌ وڵاته‌كان ، هێشتا نه‌گه‌یشتوون به‌ باوه‌ڕیه‌ كه‌ سزای مردن نه‌ ته‌نیا ئه‌منییه‌ت و ئاسایشێكی زیاتر بۆ كۆمه‌ڵگه‌ نایه‌نێت به‌ڵكوو توندووتیژی به‌ توندووتیژی وڵام ده‌داته‌وه‌ و به‌س. گه‌رچی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی سزای سێداره‌ ڕوو له‌ فراوان بوون ده‌كات به‌ڵام خاوه‌خاو به‌ره‌و پێش ده‌چێت.
سزای مردن كه‌ به‌ناوی ته‌واوی نه‌ته‌وه‌ و خه‌ڵكه‌وه‌ جێبه‌جێ ده‌بێت په‌یوه‌ندی به‌ ته‌واوی خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌یه‌, هه‌ر هاووڵاتییه‌ك ده‌بێ له‌ چونایه‌تی و شێوازی سزای مردن و شێوازی به‌كار هێنانی ئاگادار بێت , بزانێت كه‌ چ كاریگه‌رییه‌كی له‌ سه‌ر مرۆڤ هه‌یه‌و مافی سه‌ره‌تایی مرۆڤ پێشێل ده‌كات.
سزای له‌ سێداره‌دان كوشتنێكی به‌ ئه‌نقه‌سته‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت به‌ به‌رنامه‌یه‌كی له‌ پێش داڕێژراو و به‌  هێمنی جێبه‌جێی ده‌كات و تووشی ده‌بێت. بێبه‌ش كردنی به‌ ئه‌نقه‌ستی مافی ژیان , توندڕه‌وانه‌ترین شێوه‌ی به‌كاربردنی هێزی ده‌وڵته‌ له‌ سه‌ر كه‌س. بوونی مافی ده‌وڵه‌ته‌كان بۆ به‌ كارهێنانی ئه‌و شێوه‌یه‌ له‌ هێز ، پرسی ناوه‌ندی باسه‌كه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ سزای له‌ سێداره‌دانه‌.
60 ساڵا پێش كاتێك كه‌ نه‌ته‌وه‌كانی جیهان كۆ بوونه‌وه‌ تا رێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان دامه‌زرێنن ئه‌وه‌نده‌ پێویستی به‌ بیر هێنانه‌وه‌ نه‌بوو كه‌ ده‌بێ چ بكرێت ئه‌گه‌ر ده‌وڵه‌تێك وابزانێت كه‌ ده‌توانێت هه‌ر به‌ڵایه‌ك ، به‌ بێ هیچ حه‌د و سنوورێك ، به‌ سه‌ر ئینسان بێنێت؟ له‌ دیسامبه‌ری 1948 دا كه‌ كۆڕی گشتی ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ، جاڕنامه‌ی گه‌ردوونی مافه‌كانی مرۆڤی په‌سه‌ند كرد ، وێنه‌ تۆقێنه‌ره‌كانی توندووتیژییه‌ بێ به‌زه‌ییه‌كانی شه‌ڕی جیهانی دووه‌م كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌كانه‌وه‌ ڕوویدابوو و هێشتا كاریگه‌ریه‌كانی له‌ سه‌ر خه‌ڵكی جیهان مابوو ڕاستییه‌ك بوو كه‌ له‌ بیری هه‌موواندا زیندوو بوو.
به‌ په‌سه‌ند كردنی ئه‌م جاڕنامه‌یه‌, نه‌ته‌وه‌كان به‌رپرسیار بوون كه‌ مافه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانی مرۆڤ بڵاو به‌كه‌نه‌وه‌ و فراوانتری كه‌ن  تا بنه‌مای دنیایه‌ك به‌رپا بكرێت كه‌ له‌ ناویدا ، ئازادی ، به‌رابه‌ری و ئاشتی به‌رقرار ببێت. مافه‌كانی ئاماژه‌ پێكراو له‌م جاڕنامه‌یه‌دا، مافی زاتی هه‌ر ئینسانێكه‌. ئه‌م مافانه‌ ، ئیمتیاز و پشكێك نییه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كان بتوانن به‌ پێی خه‌یاڵا و كرداری كه‌سه‌كان، وه‌ریگرنه‌وه‌ یان بی به‌خشن. مافه‌ بنه‌ڕه‌یتیه‌كانی مرۆڤ , سنووری ئه‌و شتانه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌ت ڕێگه‌ پێدراوه‌ له‌ سه‌ر پیاو یان ژن یان مناڵا بیسه‌پێنێت دیاری كردووه‌.
هه‌ر بیانوویه‌ك كه‌ ده‌وڵه‌ت بۆ پاساو هێنانه‌وه‌ی له‌ سێداره‌دانی به‌ندكراو بیهێنێته‌وه‌ و هه‌ر شێوه‌یه‌ك كه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ به‌كار بێنێت له‌ هه‌موو كاتێكدا نابێت سزای مردن له‌ پرسی مافی مرۆڤ جیا بكرێته‌وه‌ ، به‌ هه‌مان شێوه‌ ، بزوتنه‌وه‌ی لایه‌نگرانی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی  سزای سێداره‌یش ناتوانرێت له‌ چالاكیه‌كانی مافی مرۆڤ جیا بكرێته‌وه‌.
جاڕنامه‌ی مافه‌كانی مرۆڤ پێداگری له‌ سه‌ر مافی ژیانی هه‌ر تاكێك ده‌كات و  به‌ ڕوونی ڕایده‌گه‌یه‌نێت: << ناتوانرێت ئه‌شكه‌نجه‌ی و ئازاری كه‌س بدرێت یان ڕووبه‌ڕووی سزایه‌كی ستمكارانه‌، نا ئینسانی یان سوكایه‌تی پێكردن ببێته‌وه‌>> لێبوردنی نێونه‌ته‌وه‌یی له‌ سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌یه‌ كه‌ سزای له‌ سێداره‌ دان پێچه‌وانه‌ی مافه‌كانی مرۆڤه‌.
هه‌ندێك جار ، كوشتنی كه‌سانێك له‌ لایه‌ن به‌رپرسه‌ حكومیه‌كانه‌وه‌، له‌ ژێر ناوی ڕه‌وایی بوونی به‌رگری له‌ خۆ پاساوی بۆ دێنرێته‌وه‌ ، بۆ نمونه‌ ، كاتێك كه‌ وڵات سه‌رقاڵی شه‌ڕه‌ ( شه‌ڕی ناوخۆیی بێت یان له‌ گه‌ڵا وڵاتێكی دیكه‌دا ) ، یا كاتێك كه‌ جێبه‌جێكارانی یاسا دبێ بۆ ڕزگار كردنی گیانی خۆیان یان گیانی كه‌سانی تر به‌ خێرایی ده‌ست به‌كار ببن ، به‌ هه‌بوونی ئه‌مه‌شه‌وه‌ و له‌ هه‌ندێك بابه‌تی تایبه‌ت دا به‌ كار هێنانی هێزی مه‌رگ هێنه‌ر به‌ مافه‌ ده‌سته‌به‌ركراوه‌ ناسراوه‌كان كه‌ ده‌بێته‌ ڕاگری هه‌رجۆره‌ به‌كارهێنانێكی نادرووست ، سنووردار كراوه‌. ئامانج له‌ به‌ كار هێنانی هێز و زۆر له‌م بابه‌تانه‌دا، به‌رگری كردن له‌ زیانه‌ ده‌سبه‌جێكانه‌ كه‌ سه‌رچاوه‌گرتوو له‌ به‌كارهێنانی زۆره‌ له‌ لایه‌ن ئه‌وانی دیكه‌وه‌.
به‌ڵام سزای له‌ سێداره‌دان ، به‌رگری ڕه‌وا له‌ خۆ له‌ به‌رابه‌ر مه‌ترسی مردنی یه‌كهه‌وی نییه‌، به‌ڵكوو كوشتنی له‌ پێش به‌رنامه‌ بۆداڕێژراوه‌ دژی به‌ندكراو زیندانی،  كه‌ بۆی هه‌یه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ به‌ سزایه‌كی سوكتر له‌ سێداره‌ داره‌سه‌ر بكرێت.
به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ناتوانرێت ئه‌شكه‌نجه‌ یا شێوازه‌كانی تری ئاكاره‌ بێ به‌زییه‌كان ، نا ئینسانی یان سوكایه‌تی پێكردنه‌كان پاكانه‌ی بۆ بهێنرێته‌وه‌، چوونكوو سزای سێداره‌ سزایه‌كه‌ به‌ ڕوونی توند و تیژه‌. له‌ سێداره‌دان هه‌ر وه‌ك ئه‌شكه‌نجه‌ ، ده‌سدرێژیه‌ بۆ سه‌ر لاش و گیانی ئینسان، به‌ڵام ده‌ستدرێژییه‌ك له‌ سه‌رترین پله‌دا و دژی كه‌سێك كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌ هه‌رجۆره‌ ئیمكانی به‌رگری كردنێك له‌ خۆی بێبه‌شی كردووه‌.
ئه‌گه‌ر هه‌ڵواسینی ژنێك له‌ مه‌چه‌كی ده‌ستیه‌وه‌ بۆ درووست كردنی ئێش و ئازارێكی ترسناك ، ئه‌شكه‌نجه‌یه‌ و له‌ راستیدا ده‌بێ ئیدانه‌ بكرێت، ده‌ی ده‌بێ چی بووترێت سه‌باره‌ت به‌ ژنێك كه‌ له‌ مله‌وه‌ هه‌ڵواسراوه‌ تا گیانی ده‌رچێت؟ ئه‌گه‌ر لكاندنی كاره‌بای 100 ڤۆڵت به‌ جێگه‌ هه‌ستیاره‌كانی لاشی مرۆڤه‌وه‌ قیزه‌ونه‌ ، ده‌بێ چی بكرێت كاتێك كه‌ هه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ به‌ كاره‌بای 2000 ڤۆڵته‌وه‌ ده‌به‌سرێته‌وه‌ تاكوو گیانی له‌ ده‌ست بدات؟ ئه‌گه‌ر لووله‌ی چه‌كێك ده‌نرێت به‌ كه‌له‌ی سه‌ری كه‌سێك یان ماده‌یه‌كی ژه‌هری به‌ ده‌رزی له‌ لاشی كه‌سێك بدرێت بۆ درووست كردنی ئێش و ئازارێكی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ر  کە وه‌ك كه‌ره‌سته‌ی ئه‌شكه‌نجه‌ ئه‌ژمار ده‌كرێت ، ئه‌ی ئه‌بێ ناوی چی لێبنرێت هه‌ر ئه‌و كه‌ره‌سته‌یه‌ كاتێك به‌ مه‌به‌ستی گوله‌باران كردنی كه‌سێك یان ئیعدام كردنی له‌ ڕێگه‌ی ده‌رزی وه‌شاندنێكی كوشه‌نده‌ و مه‌رگ هێنه‌ره‌وه‌ به‌ كار ده‌هێنرێت؟ ئه‌گه‌ر ئه‌م كرده‌وه‌ توندو تیژییانه‌ له‌ چوارچێوه‌ی یاساییه‌ووه‌ه‌ ئه‌نجام بگرێت ، ئایا له‌ ڕوانگه‌ی ئینسانیه‌وه‌ ڕێگه‌ پێدراو ده‌بێت؟
ئه‌و ئێش و ئازارانه‌ی كه‌ لاشی كه‌سێكی ئیعدامی تووشی ده‌ببێت یان ئه‌و ئازاره‌ ڕۆحی و ده‌روونیانه‌ی كه‌سێك دەبێت بە هۆی ئەوەی کە ده‌زانێت ده‌وڵت به‌م زووانه‌ ده‌یكوژێت, ناتوانڕێت هه‌ڵسه‌نگاندن و پێوانه‌ بكرێت. ئه‌مه‌ی كه‌ حوكمی ئیعدام شه‌ش ده‌قه‌ دوای دادگایی كردنێكی به‌ په‌له‌ جێبه‌جێ ده‌كرێت، یان شه‌ش مانگ دوای دادگایی كردنێكی به‌ كۆمه‌ڵ یان شانزه‌ ساڵ دوای تێپه‌ڕبوونی ره‌تیه‌كانی دادگایی كردنێكی دوور و درێژ ، له‌ هه‌ر حاڵه‌تێكدا ، كه‌سی ئیعدامی ده‌كه‌وێته‌ به‌ری كرداره‌ توند و تیژ و نائینسانی و سوكایه‌تی پێكردنه‌كان.
به‌ پێی بنه‌ما و پێودانگه‌ ناسراوه‌كانی نیونه‌ته‌وه‌یی، ده‌ركرتنی حوكمی ئیعدام ته‌نیا له‌ ئه‌نجامی دادگایی كردنێكی دادپه‌روه‌رانه‌دا ده‌سته‌به‌ر ده‌كرێت. كاتێك كه‌ وڵاتێك كه‌سانێك له‌ دادگا نەشیاوەکان له‌ گه‌ڵ ئه‌و پێودانگانه‌ی كه‌ باس كرا به‌ مردن مه‌حكوم ده‌كات ، مافی بوونی دادگایی كردنێكی یاسایی و دادپه‌روه‌رانه‌ و هه‌روه‌ها یه‌كسان بوون له‌ به‌رابه‌ر یاسا له‌ ژێر پێ ده‌نێت، چوونكوو ده‌رئه‌نجامه‌كانی گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ نییه‌ ، سزای له‌ سێداره‌دان نه‌ ته‌نیا كه‌سی قوربانی له‌ ئه‌گه‌ری داوه‌رییه‌كی هه‌ڵه‌ ، له‌ مافی داوای قه‌ره‌بوو كردنی زیانه‌كان بێبه‌ش ده‌كات به‌ڵكوو هه‌لی ڕاست كردنه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌ له‌ ده‌زگای دادوه‌ریدا له‌ ناو ده‌چێت.
سزای ئیعدام ، ڕێك وه‌ك ئیعدامی سه‌ره‌وه‌ی دادگایی كردن و بێدادگایی كردن ، نرخی گیانی ئینسان به‌ هیچ ئه‌زانێت و به‌ پێشێل كردنی مافی ژیان، بنه‌مای سه‌ره‌كی به‌ دیهاتنی مافه‌كانی تر كه‌ له‌ جاڕنامه‌ی گه‌روونی مافه‌كانی مرۆڤ گونجێنراوه‌ له‌ناو ده‌بات.
به‌و پێیه‌ی كه‌ كۆمیته‌ی مافی مرۆڤی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ، كه‌ له‌ سه‌ر په‌یمانی نێونه‌ته‌وه‌یی مافه‌كانی مه‌ده‌نی و سیاسی رێكخراوه‌ ، ڕایگه‌یاندووه‌:<< مافی ژیان و زیندوو بوون به‌نرخترین مافێكه‌ كه‌ دانانی هیچ به‌ند و به‌ستێك له‌ سه‌ری ڕه‌وا نییه‌ ، ته‌نانه‌ت هه‌تا ئه‌و جێگایه‌ی كه‌ مه‌ترسیه‌كی ناچاری هه‌ڕه‌شه‌ له‌ بوونی نه‌ته‌وه‌یه‌ك بكات. >> ئه‌م كۆمیته‌، له‌ تێبینیه‌كی گشتی دا له‌ باره‌ی ماده‌ی شه‌شه‌می په‌یمانی ناوبراو كه‌ له‌ ساڵی 1982 په‌سه‌ند كراوه‌ ، ده‌ڵێت: << ته‌واوی ئه‌و ڕێگه‌چارانه‌ی كه‌ گیراونه‌ته‌ به‌ر بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئیعدام ده‌بێ وه‌ك پێشكه‌وتنێك له‌ ڕاستای به‌هره‌مه‌ندبوون له‌ مافی ژیان به‌ ئەژمار بێت، به‌و واتایه‌ی كه‌ له‌ ماده‌ی چل( په‌یمانی ئاماژه‌ پێكراو) دا هاتووه‌.
كۆتایی به‌شی یه‌ك 
 




بۆچوونه‌کان
بۆچوون بنووسه‌

ناو:  

ئیمه‌یل:  

تێکستی کۆمێنته‌که‌ت  
ژماره 57
بڵاوکراوه‌یه‌کی سیاسی گشتییه، ئۆرگانی ڕاگه‌یاندنی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان ده‌ریده‌کات‌
01 02 03 04 05 06 07 08
خه‌باتی ئاشتی خوازانه‌
بۆ چی ده‌بێ سزای له‌ سێداره‌دان هه‌ڵبووه‌شێنرێته‌وه? به‌شی دووه‌م‌
بۆچی سزای له‌ سێداره‌دان ده‌بێ هه‌ڵبووه‌شێنرێته‌وه‌؟ بەشی یەکەم
مافی کۆپی کردن پارێزراوه‌ بۆ سایتی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان 2009 ده‌سپێک l هه‌واڵ l بۆنه‌ و ڕێوڕه‌سم l کۆمیته‌کان l خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ l ئه‌رشیف l ڤیدیۆ l په‌یوه‌ندی