ده‌سپێک l مقالات l هه‌واڵ l به‌یاننامه‌ و ڕاگه‌یاندن l سکرتێری گشتی l چاوپێکه‌وتن و وتووێژ l چاند و هونه‌ر l به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌و l برنامه‌ و اساسنامه
خه‌باتی ئاشتی خوازانه‌
تێڕامانێك له‌سه‌ر خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ له‌ ماوه‌ی سه‌د ساڵی ڕابردوودا
ن: عه‌لی شه‌ریفییان/وه‌: هیوای نوێ
19 / 1 / 2011
 له‌ خه‌باتی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی به‌مه‌به‌ستی گۆڕان یا گۆڕانكاری له‌ پێكهاته‌ و پێكهاته‌ نایه‌كسانییه‌كان و شپرزه‌یی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیدا و "خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌" فه‌لسه‌فه‌ و یه‌كێ له‌ شێوه‌كانی خه‌باتگێڕانه‌یه‌. له‌ گۆڕه‌پان و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ سیاسییه‌كاندا "خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌" ئاڵتێرناتیڤی "خه‌باتی توندوتیژه‌". بۆ زیاتر ئاوڕدانه‌وه‌ له‌و جۆره‌ خه‌باته‌ كورته‌ مێژوویه‌ك له‌ مه‌ودای زه‌مه‌نیی سه‌د ساڵی ڕابردوو ده‌خه‌ینه‌ پێش چاو:

خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ی "ماهاتما گاندی و سه‌ربه‌خۆیی هیند
ماهاتما گاندی (1869-1948) له‌ به‌رجسته‌ترین كه‌سایه‌تییه‌كانی "خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌"یه‌ له‌ سه‌ده‌ی ڕابردوودا. گاندی توانی به‌ ڕێبه‌رایه‌تیی خۆی و به‌كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ و شێوه‌ خه‌باته‌، پاش ده‌ ساڵ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی به‌رده‌وام و تێكۆشان، ده‌سه‌ڵاتی كۆلۆنیی ئیمپراتورییه‌تی بریتانیا به‌سه‌ر هیندوستان تێك بشكێنێ و خه‌ڵكی هیندوستان توانیان به‌یارمه‌تیی ئه‌م جۆره‌ خه‌باته‌ له‌ ساڵی 1947 بگه‌نه‌ سه‌ربه‌خۆیی.

مارتین لوتێر كینگ
ده‌ ساڵ پاش سه‌ركه‌وتنی مێژوویی خه‌ڵكی هیند، "مارتین لوتێر گینگ" به‌ سه‌رۆ
    ئاماژه‌    
 فه‌لسه‌فه‌ی خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ له‌ هه‌موو ئایینه‌كاندا وه‌كوو ئایینی پیرۆزی ئیسلام، مه‌سیحییه‌ت و جۆله‌كه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام ڕیشك و بنه‌مای ڕه‌نگتۆخی ئه‌و له‌ ئایینه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان زیاتر ده‌بینرێته‌وه‌
ییگرتن و پێڕه‌ویی له‌ گاندی و به‌یارمه‌تیی فه‌لسه‌فه‌ی و شێوه‌ی "خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌" بۆ ڕزگاركردنی ڕه‌شپێسته‌كانی ئه‌مریكا، خه‌باتی چڕ و به‌رفره‌ دژ به‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستی له‌ ئه‌مریكا ده‌ست پێ بكات. ئه‌م خه‌باتانه‌ له‌دوای تیرۆری "مارتین لوتێر گینگ" له‌ ساڵی 1968 به‌رده‌وام بوو و ڕه‌شپێسه‌كانی ئه‌مریكا به‌پێداگری و كار و چالاكی و كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ وانه‌كانی مارتین مافی هاووڵاتیبوون و پێگه‌ی مرۆڤایه‌تیی خۆیان ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن.

■  دالایی لاما و خه‌باتی خه‌ڵكی ته‌به‌ت
"دالایی لاما" كه‌ له‌دایكبووی 1935ی ز.، ڕێبه‌ری بوداییه‌كانی ته‌به‌ته‌، ئه‌وێستا نزیك شه‌ش ده‌یه‌یه‌ كه‌ به‌یارمه‌تیی "خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌" هه‌وڵ ئه‌دات تا پاڵپشتی له‌ خه‌ڵكی ته‌به‌ت بكات تا لاینكه‌م بتوانن بگه‌نه‌ سه‌ربه‌خۆیی و ئازادیی فه‌رهه‌نگی و ئایینی. دالایی لاما پاش ئه‌وه‌ی ته‌به‌ت له‌ ساڵی 1951 له‌لایه‌ن هێزه‌ سه‌ربازییه‌كانی چین داگیركرا، به‌ پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی سێبه‌ر له‌ هیندوستاندا خه‌باتی خۆی له‌ ئاست جیهانیدا ده‌ست پێ كرد و به‌رده‌وامه‌.

سه‌ربه‌خۆیی كۆمارییه‌كانی ئورووپای خۆرهه‌ڵات
له‌ ساڵه‌كانی ده‌سپێكی ده‌یه‌ی هه‌شتا له‌ وڵاتانی ئه‌ندام له‌ بلۆكی خۆرهه‌ڵات (وڵاتانی ژێرده‌سه‌ڵاتی یه‌كێتیی سۆڤییه‌تی پێشوو)، خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ له‌ ڕووبه‌رێكی به‌ربڵاو ده‌ستی پێ كرد. له‌ ساڵی 1989 خه‌ڵكی چێكۆسلۆڤۆكی به‌شوێن ئه‌م شه‌پۆله‌دا كه‌ له‌ وڵاتانی تری وه‌ك له‌هێستان، بۆلغارستان، ئاڵمانی خۆرهه‌ڵات و مه‌جارستان ده‌ستی پێ كردبوو، خۆیان له‌ ژێرده‌سه‌ڵاتی یه‌كێتیی سۆڤییه‌ت ڕزگاركرد و سه‌ربه‌خۆ بوون. له‌ ئه‌نجامی ئه‌م خه‌باته‌ گشتگیر و به‌رفراوانه‌دا له‌ ڕۆژی نۆیه‌می مانگی نۆڤامبری ساڵی 1981 دیواری بێرلینش هه‌ڕۆژیا، ئه‌م دیواره‌ وه‌ك یه‌كێ له‌ دواهاته‌كانی شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی ئاڵمانی كردبۆوه‌ دوو به‌شه‌وه‌ و له‌ یه‌ك جوێی كردبوونه‌وه‌.

شۆڕشه‌ ڕه‌نگی و مه‌خمه‌ڵییه‌كان له‌ كۆمارییه‌كانی سۆڤییه‌ت
پاش ڕووخانی دیواری بێرلین و به‌شوێن ئه‌ودا هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی یه‌كێتیی سۆڤییه‌ت له‌ ساڵی 1991دا، كۆمارییه‌كانی پێشووی له‌دایكبوو له‌ شۆڕشی بێلشۆڤیكیی 1917 له‌ سۆڤییه‌ت دابڕان. ئه‌م كۆمارییانه‌ ئه‌گه‌رچی به‌هۆی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی یه‌كێتیی سۆڤییه‌ت سه‌ربه‌خۆ ببوون به‌ڵام به‌رده‌وام له‌ ژێر بڕشت و ده‌سه‌ڵاتی حیزبی كۆمۆنیستی ڕووسیا و ده‌سه‌ڵاتدارانی و به‌تایبه‌ت "K.G.B" ڕێكخراوی سیخۆڕیی یه‌كێتیی سۆڤییه‌ت بوون.
له‌ ساڵه‌كانی ده‌سپێكی ده‌یه‌ی نه‌وه‌دی سه‌ده‌ی بیسته‌م، زنجیره‌یه‌ك شۆڕش كه‌ به‌ ناوی شۆڕشی مه‌خمه‌ڵی ”Velvet Revolution“ ناوزه‌د ده‌كران ڕوویاندا و كۆمارییه‌كانی پێشووی سۆڤییه‌ت وه‌كوو كۆماری ئوكراین، گورجێستان و قرقیزێستان توانیان به‌ پاڵپشتیی ماددی و ڕه‌سێنه‌یی ڕه‌سێنه‌ خۆرئاواییه‌كان یا ئه‌وه‌ی وه‌ك "دنیای ئازاد" باسی ده‌كه‌ن بگه‌نه‌ سه‌ربه‌خۆیی.

نێلسۆن ماندێلا و سه‌ربه‌خۆیی ئه‌فریقای باشوور
نموونه‌یه‌كی دیكه‌ی "خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌" كه‌ له‌ مێژووی هاوچه‌رخدا گه‌ییه‌ ئه‌نجام خه‌باتی خه‌ڵكی ئه‌فریقای باشوور به‌ ڕێبه‌رایه‌تیی نێلسۆن ماندێلا بوو. ماندێلا له‌ ساڵی 1918 له‌دایكبوو، ئه‌و له‌ سه‌رده‌مێكدا بوو كه‌ كه‌مینه‌ی سپیپێست ده‌سه‌ڵاتی له‌ ئه‌فریقای باشوور به‌ده‌سته‌وه‌ بوو، بۆیه‌ ئه‌و به‌هۆی خه‌بات دژ به‌ "ئاپارتاید" یا دووچاوه‌كیی ڕه‌گه‌زی, ده‌زگیر و دواتر زیندانی كرا. ماندێلا بۆ ماوه‌ی 27 ساڵ له‌ زیندان ڕاگیرا. به‌ڵام سه‌ره‌نجام له‌ژێرناوی ڕێبه‌ری كۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌فریقا توانی به‌یارمه‌تیی "خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌" دووچاوه‌كیی ڕه‌گه‌زی له‌ ئه‌فریقا كۆتایی پێ بێنێت. دواتر ماندێلا وه‌ك سه‌رۆككۆماری ڕاسته‌قینه‌ و هه‌ڵبژێردراوی ئه‌فریقای باشوور له‌ ساڵی 1994 تا 1999 یه‌كه‌مین ده‌وڵه‌تی هه‌مووانیی و هه‌ڵبژێردراو و دژه‌ ڕه‌گه‌زپه‌ره‌ستی له‌و وڵاته‌دا پێك بێنێت.

خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ و ئاشتیخوازی
له‌ فه‌رهه‌نگی سیاسی و خه‌باته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا ئه‌م دوو جۆر و واژه‌ به‌ هه‌ڵه‌ له‌ زۆر شوێندا یه‌كواتا و هاوواتا به‌كار ده‌هێنرێت. به‌ڵام داڕێژه‌ران و شیكارانی ئه‌م ده‌سته‌واژه‌گه‌له‌ له‌ پێناسه‌ ورده‌كانی خۆیاندا له‌ نێوان ئاشتیخوازیی و خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌، جیاوازیی ئاشكرا ده‌خه‌نه‌ ڕوو.
"ئاشتیخوازیی" چه‌مك و شێوه‌یه‌كه‌ كه‌ له‌ودا په‌نابردن به‌ زۆر و توندوتیژیی به‌پێی ویستی كه‌سی، ئه‌خلاقی، مه‌زهه‌بی یا ڕۆحانی له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و پێكدادانه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی و سیاسییه‌كان ڕێگه‌دراو نازانێ. ئه‌مه‌ش له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ و شێوه‌ی خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌دا له‌ كاركرد و پرۆسه‌ی خۆیدا چاوی له‌ گۆڕانكاریی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیی چالاك هه‌یه‌.
له‌ خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌دا ئاشتیخوازی ئامانجی خه‌باتگێڕانه‌ به‌ڵام، ئه‌م خه‌باته‌ به‌ ئاشتیخوازیی یا "ته‌نیا هه‌ڵسوكه‌وت" كه‌ هه‌ڵوێستێكی دژداماوییه‌ سنووردار ناكرێته‌وه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌, خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ به‌مه‌به‌ستی تێكشكاندنی هێزه‌كان، پێكهاته‌ و سازه‌ سیاسییه‌ نایه‌كسانه‌كان و "دیكتاتۆری" ده‌گیردرێته‌به‌ر. لایه‌نگرانی خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ له‌ خه‌باتی خۆیاندا به‌یارمه‌تیی و به‌كارهێنانی كۆمه‌ڵێك تاكتیكی خه‌باتگێڕانه‌، به‌شوێن تێكشكاندنی دامه‌زراوه‌گه‌لێكن كه‌ پاڵپشت و پشتی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی گه‌نده‌ڵن و، سه‌ره‌نجام به‌شوێن هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و دامه‌زراوه‌ سیاسیییه‌ و ئاڵتێرناتیڤكردنی دامه‌زراوه‌یه‌كی یه‌كسانخواز و هه‌مووانییه‌.
له‌ پێناسه‌یه‌كی تردا خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ هه‌م ئامراز و هه‌م ئامانجه‌.

بنه‌ما فه‌لسه‌فییه‌كانی خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌
بنه‌مای سه‌ره‌كیی ئه‌م شێوه‌ خه‌باتانه‌ "خۆشویستن"، خۆشویستنی هاوتاكان و خۆشویستنی دوژمنه‌. ئه‌م فه‌لسه‌فه‌ له‌ هه‌موو ئایینه‌كاندا وه‌كوو ئایینی پیرۆزی ئیسلام، مه‌سیحییه‌ت و جۆله‌كه‌ هه‌یه‌. به‌ڵام ڕیشك و ڕه‌گ و بنه‌مای ڕه‌نگتۆخی ئه‌و له‌ ئایینه‌ خۆرهه‌ڵاتییه‌كان و له‌ بڕواكانی ئایینی هیندوه‌كان، بودایی و بڕواكانی ڕێبازی ناودار به‌ ڕێبازی هیندی كه‌ له‌ بڕوا فه‌لسه‌فی و ڕێبازییه‌ كه‌ونه‌كانی خۆرهه‌ڵات، هیند و مرۆڤایه‌تییه‌ زیاتر ده‌بینرێته‌وه‌. له‌م باوه‌ڕانه‌دا, ئازار گه‌یاندن نه‌ك هه‌ر بۆ مرۆڤ به‌ڵكوو، بۆ هه‌ر گیانله‌به‌رێكی دیكه‌ش وه‌كوو چوارپێیان و ...تاد ناپه‌سه‌ن و ڕێنه‌دراوه‌. له‌ بڕواكانی ڕێبازی هیندی و خۆرهه‌ڵاتی دووردا، نه‌خواردنی گۆشت و  كاڵخۆری له‌م جۆره‌ بیركردنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌.

ڕێگه‌ كرده‌ییه‌كانی به‌كارهێنانی "خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌"
به‌مه‌به‌ستی گۆڕانكاریی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیی به‌ربڵاو، هه‌ر خه‌باتێك ئه‌م شێوازه‌ به‌كار بێنێ به‌پێی بارودۆخ و به‌یارمه‌تیی ڕێكارگه‌لی جۆراوجۆر و به‌ داوه‌رینی هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو و به‌رده‌وامی ده‌سته‌ سه‌ركوتكه‌ره‌كانی هێزه‌ زاڵه‌كان، به‌شێوه‌یه‌كی پراگماتیك (كردارگرایی) ئه‌وان له‌ كار ده‌خات و بۆ لای خۆی كێشیان ده‌كات و له‌ كۆتاییدا به‌سه‌ریاندا سه‌رده‌كه‌وێ و خۆی ده‌بێته‌ جێگری ئه‌و.
 له‌ سه‌رده‌می مۆدێڕندا, شێوه‌گه‌لێكی زۆر جیاواز له‌ خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌دا و له‌ قۆناغگه‌لی جیاوازی خه‌باتدا گیراوه‌ته‌به‌ر و، سه‌رجه‌می ئه‌م كردارانه‌ له‌ وڵاتانی جۆراوجۆر كه‌ پێكهاته‌ی سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگیی جیاوازیان هه‌بووه‌، به‌ هه‌وڵ و تێكۆشانی خه‌ڵك گه‌یوه‌ته‌ به‌رهه‌م.
خۆلادان له‌ دانی باج یا پاره‌ی تایبه‌ت به‌ كۆمپانیا ده‌وڵه‌تییه‌كان، ـ گه‌مارۆی ئابووری ـ مانگرتنه‌كان و نافه‌رمانیی مه‌ده‌نی، مانگرتن له‌ خواردن، گه‌گرتن، ڕێپێوانی ئاشتیخوازانه‌ و جاروبار خامۆش و زۆر تاكتیكی دیكه‌ كه‌ هه‌ندێ جار زۆر نوێ و داهێنانه‌یه‌، سه‌رجه‌م ئه‌مانه‌ به‌پێی بارودۆخی زه‌مه‌نی، شوێن، وڵات و كۆمه‌ڵگه‌، كۆمه‌ڵه‌ ڕێكارگه‌لێكن كه‌ سه‌ره‌نجام به‌ سه‌ركه‌تنی خه‌باتكاران كۆتایی پێ دێت. له‌ دنیای ئه‌مڕۆكانه‌دا كه‌ ڕێگه‌كانی په‌یوه‌ندیی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌رفراوان و به‌ربڵاوه‌ و ئینتێرنێت و به‌كارهێنانی ڕه‌سێنه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی، یه‌كێ له‌ كاریگه‌رترین ڕێگه‌كانه‌ بۆ به‌كارهێنانیان له‌ "خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌" و چه‌سپاندنی سه‌ركه‌وتن.

بۆچوونی ڕه‌خنه‌گرانه‌ له‌ هه‌مبه‌ر خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌
ده‌سته‌یه‌ك له‌ ڕێبه‌ران و تیۆریسیه‌نه‌ سیاسییه‌كان، ڕه‌خنه‌گه‌لێكیان له‌م شێوه‌ خه‌باته‌ خستۆته‌ ڕوو، له‌وانه‌: مالكۆم ئیكس (1925-1965) كه‌ له‌ گه‌ڕی خه‌باتی دژ به‌ دووچاوه‌كیی ڕه‌گه‌زیی ڕه‌شپێستانی ئه‌مریكا به‌ ڕێبه‌رایه‌تیی مارتین لوتێر گینگ ئه‌م بابه‌ته‌ی خسته‌ِوو كه‌ ناكرێ ده‌ست بردن بۆ توندوتیژی پشتگوێ بخه‌ین ئه‌ویش له‌ كاتێكا كه‌ له‌ ئاقاری خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌دا بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانج هیچ ڕێگه‌یه‌كی دیكه‌ نامێنێت.
لێئۆن تروتسكی (1879-1940) له‌ ڕێبه‌رانی شۆڕشی بێلشۆڤیكی ڕووسیا بوو، فرانتس فانۆن (1925-1961) فیلسووف ناوداری ئه‌فریقی و جۆرج ئورول (1903-1950) نووسه‌ری ئه‌ینگلیزی و ئافرێنه‌ری "1984" و "كێڵگه‌ی گیانله‌به‌ران" له‌و كه‌سانه‌ن له‌ ڕوانگه‌یه‌كی ڕه‌خنه‌گرانه‌وه‌ خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌یان تاوتوێ كردووه‌ و لێی توێژیونه‌ته‌وه‌. ئه‌وان ده‌ڵێن له‌ هه‌موو كاتێكدا و هه‌میشه‌ ئه‌م شێوه‌ له‌ خه‌باتی كۆمه‌ڵایه‌تی كارمه‌ و وه‌ڵامده‌ر نییه‌ و ناگاته‌ ئه‌نجام، بۆیه‌ خه‌ڵك ناچارن تا ڕێگه‌یه‌كی دیكه‌ وه‌كوو خه‌باتی چه‌كدارانه‌ بگرنه‌به‌ر.


بۆچوونه‌کان
بۆچوون بنووسه‌

ناو:  

ئیمه‌یل:  

تێکستی کۆمێنته‌که‌ت  
ژماره 61
بڵاوکراوه‌یه‌کی سیاسی گشتییه، ئۆرگانی ڕاگه‌یاندنی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان ده‌ریده‌کات‌
01 02 03 04 05 06 07 08
خه‌باتی ئاشتی خوازانه‌
بۆ چی ده‌بێ سزای له‌ سێداره‌دان هه‌ڵبووه‌شێنرێته‌وه? به‌شی دووه‌م‌
بۆچی سزای له‌ سێداره‌دان ده‌بێ هه‌ڵبووه‌شێنرێته‌وه‌؟ بەشی یەکەم
مافی کۆپی کردن پارێزراوه‌ بۆ سایتی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان 2009 ده‌سپێک l هه‌واڵ l بۆنه‌ و ڕێوڕه‌سم l کۆمیته‌کان l خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ l ئه‌رشیف l ڤیدیۆ l په‌یوه‌ندی