ده‌سپێک l مقالات l هه‌واڵ l به‌یاننامه‌ و ڕاگه‌یاندن l سکرتێری گشتی l چاوپێکه‌وتن و وتووێژ l چاند و هونه‌ر l به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌و l برنامه‌ و اساسنامه
ووتاری کوردی
ژن لە نێوان ماف و حەزدا
هاوار مۆدەبێر
6 / 1 / 2018
یەکێک لە سەرەکیترین گرفتەکانی کۆمەڵگەی مرۆیی لەم سەردەمەدا پرسی مافی چین و توێژ و ڕەگەزە جۆراوجۆرەکانە و مافی ژنانیش لەم نێوەندەدا سەرەکیترین و بابەتیترین گرفتی کۆمەڵگەی مرۆڤە کە تا ڕادەیەک کاری لە سەر کراوە کە بکرێت بە پرسێکی بە پەلە بۆ چارەسەری بەشێکی زۆر و فراوان لە کێشە کۆمەڵایەتیەکان کە بەرۆکی مرۆڤی گرتووە و بووەتە لەمپەر لە بەردەم گەشەی هزر و تێڕوانینیدا، بەڵام لە ئێستادا ناتوانین بلێین کە هەوڵەکان توانیوویەتی هەموو کۆمەڵگەکان بگرێتەوە، چوونکوو زۆرینەی کۆمەڵگەکان پێشێلکەری مافی ژنن و پێشێلکردنی مافی ژن، کۆڵەکەیەکی ڕاگرتنی دەواری دواکەوتووییە کە ڕاگری کلتووری ستەم و سەرکوت و دەستدرێژییە بۆ سەر مافی گشتی کۆمەڵگە و لە بازنەیەکی فراوانتر و گشتگیرتردا ستەمە لە کۆی مرۆڤ. ڕووخاندنی دەواری فەرهەنگی دواکەوتوویی پێویستی بە ڕۆشنگەری و بە گژداچوونەوەی نەزانی و گرینگتر لەمانە، ڕەخنە گرتنی بێ سڵکردنە لە کۆی ڕەگەزەکانی کۆمەڵگە و تایبەت خودی ژن.
دیارە کە پیاو لە ژێر کاریگەری داب و نەریت و باوڕە باوەکانی سەردەمیدا و هەروەها حەز و بەرژەوەندی و دەسەڵات، هەمیشە لە هەوڵدایە لە ڕووی کردارەوە سەپێنەر بێت و دەسەڵاتی خۆی بچەسپێنێت، چاوێک بە کۆمەڵگەیی ئەمڕۆیی مرۆڤدا بخشێنین ئەم بۆچووونەوەمان بۆ ڕوون دەکاتەوە و دەتوانین مێژوویشی پێ بخوێنینەوە، بەداخەوە پیاو توانیوویەتی سەرکەوێت بە سەر رەگەزی ژندا و بە هەزاران ساڵە کلتووری پیاو سالاری حاکمە و دەسەڵاتی بە دەستەوەیە، هەر بۆیە ژن بۆ بە دەستهێنانی مەزنیی خۆی دەبێ هاوکێشەکە بباتەوە سەر ڕێچکەی سرووشتی خۆی کە یەکسانی مافە بۆ زاڵبوون بە سەر نایەکسانی و نادادپەروەری باوی کۆمەڵگە کە مرۆڤی ئەمڕۆ بە دەستیەوە دەناڵێنێت، لێرەدا ژن پێویستە بەرەنگاری ئەو جۆرە لە هەوڵی سەپاندنی حوکم و زاڵبوونە کردارییەی پیاو ببێتەوە و بەرگری لە مەزنی و پێگەی کۆمەڵایەتی خۆی بکات تا کوو بتوانێت مەزنایەتی بۆ ژیانی مرۆڤ دەستەبەر بکات.
ڕاستە کە پیاوان حەزی دەسەڵات سەپاندنیان هەیە بەڵام ناکرێت لە ڕۆڵی ژنان و پێگەی کۆمەڵایەتییان لە پاڵپشتیکردنی پیاودا بۆ جێگیرکردنی کلتووری پیاوسالاری و باوک سالاری چاوپۆشی بکرێت، هەر بۆیە رەخنە گرتن لە خودی ژنان بەشێکی سەرەکیە لە گۆڕینی کلتووری زاڵی پیاوسالاری و باوک سالاری، چوون ژن بۆ خۆی کاریگەری هەبووە لە درووستبوونی ئەو کلتوورە و جێگیر کردنیدا، شەریکی مێژوویی ئەو دابە مێژووییەی پیاوسالاریە و بووە بە بکەرێکی چالاک لە پەیرەوکردن و کرداری کردنی زێهنییەتی پیاوسالار کە چەوسێنەری خودی ژنە و لە هەمان کاتدا پەلووپۆکوتانی ستەم لە کۆمەڵگەی مرۆیی لە ژێر کاریگەری ترازانی هاوسەنگی هیز و ماف و حەزە لە نێوان ژن و پیاودا و لە بەرژەوەندی پیاودا و ڕەگداکوتانی نادادپەروەری و مافخۆری.
لە بەرچاو نەگرتنی ڕۆڵی ژنان لە مافخۆری و ستەم لە ڕەگەزی ژن، کەمایەسییەکی گەورەی بزووتنەوەی مافخوازی و دادپەروەری ژنە کە دەیەوێت کلتوور و زێهنییەتی پیاوسالاری لە کۆمەڵگەدا بگۆڕێت، دەبێت بزووتنەوەی ژنان، دوو چەمکی سەرەکی ڕاخاتە بەردەمی خۆی و بە وردی شەنی بکات و ڕۆشنگەری لە سەر هەردوو چەمکەکە بکاتە بنەمای کار و چالاکییەکانی، ئەو دوو چەمکە بریتین لە ماف و حەز. تا وەکوو ڕوون نەکرێتەوە کە ماف چییە و حەز چ کاریگەرییەکی لە سەر ماف هەیە و پەیوەندی نێوان ئەو دوو چەمکە و پەیوەندی ئەو دوو چەمکە لە گەڵ ڕەگەزی ژن و پیاودا چییە ناتوانرێت باس لە سەرکەوتنی بزووتنەوەیەک بکرێت کە لە بەردەم ئەرکێکدایە (ماف) کە لەمپەرێکی گەورە(حەز)ی لە بەردەم دایە.
ئەوە سرووشتی مرۆڤە کە هەم داواکاری مافی خۆی بێت و هەمیش بە شوێن حەزەکانیدا بێت، شتێکی سرووشتیشە کە هەر کام لەم دوو چەمکە بکاتە ئامانجی خۆی. هەرچۆنێک ئەوانەی کە مافخوازن دەیانەوێت لەو ڕێگەوە بگەن بە حەزەکانیان و حەزەکانی ئەوان خۆی لە هاوسەنگی ڕەگەزی و یەکسانی ماف و ڕیشەکێش کردنی ستەمە جۆراوجۆرە سیاسی و کلتووری و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان دەبینێتەوە، بە هەمان شێوە ئەوانەی کە بە دوای حەزەکانی خۆیانەوەن، بە بۆچوونی خۆیان دەیانەوێت بگەن بە مافەکانیان، مافی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی، بەڵام لێرەدا ئەم دوو ڕوانگە و ئەم دوو بۆچوونە، لە توخم و جەوهەردا لێک جیاوازن و دوو ڕەوتی جیاوازی کرداری و ڕەوشتییە، هۆگر و چالاکی ڕەوتی مافخوازی، بۆ بەدەستهێنانی مافەکانی خۆی، ئامادە نییە سەروەری و مەزنی و کەسایەتی خۆی بۆ گەیشتن بە حەزەکانی لە دەست بدات بەڵکوو دەیەوێت حەزەکانی لە ئەنجامی بەرابەری و پاراستنی مەزنی( کرامەت) و کەسایەتیەکەیدا بە شێوەیەکی سرووشتی وەک مافی ڕەوا دەستەبەر کرا بێت و کەسیش نەتوانێت مافەکانی پێشێل بکات کە جیهانی حەزەکانی کاول بکات، کەس نەتوانێت حەزەکانی وەک تەڵەیەک بۆ دەستەمۆ کردن و کۆیلە کردن یان بە کرێگرتنی بە کار بهێنێت و لە بزر بوونی مافدا لە پێگە سرووشتییەکەی خۆی بکەوێت و بخرێتە پلەیەکی نزمترەوە. لەم ڕوانگەوە، ماف دەروازەیەکە بۆ ڕاکێشانی حەزەکان بە شێوەیەکی بنەمایی و سەپێنراو و بەکارنەهێنراو، بەکارنەهێنراو بەو واتایەی کە نەبێت بە کەرەستەیەک بۆ دەستەمۆ کردن یان ملکەچبوون بە ڕەگەزی بەرانبەر. هەر لەم دەلاقەوە دەتوانین ئەوە ببینین کە ئەو کەس و چین و ڕەگەزە کۆمەڵایەتییانەی کە حەزەکانیان دەخەنە پێش مافەکانیان و لە دەروازەی حەزەوە دەیانەوێت بگەن بە مافەکانیان، قوربانییەکانی نێو کۆمەڵگەن و مافی سەروەری و مەزنی و کەسایەتی مرۆیی و ڕەگەزییان لێ زەوت دەکرێت و ڕێژەیەکی کەم لە مافەکانیان لە بازنەی حەزدا دەست دەکەوێت، چوونکوو حەز هەمیشە برسییە و بۆ تێر بوونی حەزەکانیش ناچاری کۆڵبدەیت، مل کەچ بکەیت و زیاتر نرەخە مرۆییەکانی خۆت خەرج بکەیت، ئەمە بە دوای خۆیدا کۆمەڵێک کۆت و بەند درووست دەکات کە دەسەڵاتدار و بێدەسەڵات یان خاوەن شکۆ و مەزنی و بێ شکۆیی و پلەنزمی، دەبێتە چینەکانی و دیارە لەو چینبەندییەشدا یەکێک خۆی بەخاوەن مافی فەرمان کردن دەزانێت و ئەوی تریش بە فەرمانبەری خۆی، لەم سۆنگەیەوە رەگەزی ژن و پیاو، لە نێوان حەز و مافدا، مێژووییەکی دوور و درێژیان هەیە و پیاو توانیوویەتیی ببێتە سالار بە سەر ژنەوە و ژنیش وەک ژێردەستە و وەک مڵک و ماڵ و نامووس چاوی لێکراوە کە نە تەنیا پیاو ژنی زەوت کردووە و کردوویەتی بە مڵکی خۆی بەڵکوو مافەکانیشی لێ زەوت کردووە و بە پێچەوانەی مافی سرووشتیی مرۆڤەوە، پیاو هێڵی جووڵە و خواست و کردار و سەرمایەی ژنی دیاری کردووە و بەزاندنی ئەو هێڵە سزای بە دوای خۆیدا هێناوە کە لە ئەنجامدا ڕەگەزی ژن ملکەچی ڕەگەزی پیاو بووە و زیاتر لە چەند هەزار ساڵە کلتووری پیاوسالاری بووتە باوی کۆمەڵگە و تا ڕۆژی ئەمڕۆیش وەک یاسای دین و داب و نەریتی کۆمەڵایەتی و خێڵەکی ماوەتەوە.
مانەوەی ئەم کلتووری پیاوسالارییە بەستراوەتەوە بە حەزەوە، لە لایەک ڕەگەزی پیاو حەز دەکات کە ژن ملکەچی خواست و ویستی بێت و بە بێ ڕەزامەندی پیاو جووڵە نەکات و ئەوەی پیاو فەرمان دەکات ژن جێبەجێی کات و لە لایەکی ترەوە ڕەگەزی ژنە کە حەزەکانی ملکەچی پیاویان دەکات، حەزی سەرمایەی پیاو، حەزی جسمی و جینسی پیاو، حەزی ماڵداری، حەزی مناڵداری، حەزی لە ماڵەوە دانیشتن و نەجووڵیان، کە کۆمەڵێکی فراوانتری حەز لە نێو ئەم حەزە گشتییانەدا بوونی هەیە کە ڕەگەزی ژن دەخاتە بن ئەمر و فەرمانی پیاوەوە و ناچاری دەکات کە جووڵەکانی بە پێی دڵخوازانە و ویستی پیاو بێت و لە بازنەیەکی دیاریکراوی حەزەکانیدا تەنیا هەندێک مافی سەرەتایی هەبێت کە پێگەی سرووشتی ڕەگەزی ژن وەک مرۆڤ بە پلەیەک خوارتر لە پیاو دابنرێت.
لێرەوەیە کە دەبێ ژن پێداچوونەوە بە دوو چەمکی ماف و حەزەکانیدا بکات و ئەوەی بۆ سەلمێنراو بێت کە کلتووری پیاوسالاری، هەڵقوڵاوی کۆمەڵێک حەزە کە لە هەردوو ڕەگەزی ژن و پیاودا بوونی هەیە بەڵام بە دوو ئاراستەی جیاواز لە مێژوودا هەنگاویان ناوە، حەزی پیاو بۆ فەرمان کردن و حەزی ژن ملی بەرەو پلەی خوارتر و نابەرابەری ناوە. دەبێ لە نێوان حەز و مافدا جارێکی تر مرۆڤ و تایبەت ڕەگەزی ژن، ڕێگای مافخوازی بگرنە بەر و لە دەروازەی مافەوە حەزەکانیان دەست بخەن، ژن دەبێت ڕەخنەی خۆی بکات کە مافەکانی قوربانی حەزەکانی دەکات و مافەکانی خۆی دەکاتە خەڵاتی حەز و حەزەکانی پیاوی پێ تێر دەکات، لە ئێستادا دەبینین کە زۆرینەی هەرە زۆری ڕەگەزی ژن، گەیشتن بە مافەکانی لە دەروازەی حەزەوە تێدەپەڕێنێت کە پاتەکردنەوە هەمان ڕێگای هەمیشەیی مێژوویی پیاوسالارییە و تەنانەت زۆرێک لە چالاکانی مافی ژنان و بەشدارانی بزووتنەوەی ژنان، تووشی هەمان هەڵەن، گەرچی لە ڕووکەشدا جووڵە و چالاکییان بۆ مافخوازی و بەرابەری و دادپەروەری ڕەگەزی و جیندەرییە بەڵام بزوێنەری زۆرێک لە چالاکان تەنیا حەزەکانیانن هەر بۆیە زۆر جار چالاکانی بواری ژنان بە هەڵە پەیامەکانیان دەگەیەنن بە گوێی کۆمەڵگە و توانایی بەرەنگاریی زێهنییەتی پیاوسالاری کۆمەڵگەیان نییە.       
 


 



بۆچوونه‌کان
بۆچوون بنووسه‌

ناو:  

ئیمه‌یل:  

تێکستی کۆمێنته‌که‌ت  
ژماره 62
بڵاوکراوه‌یه‌کی سیاسی گشتییه، ئۆرگانی ڕاگه‌یاندنی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان ده‌ریده‌کات‌
01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12
ووتاری کوردی
بەیاننامەی سیانزەهەمین ساڵوەگەری دامەزراندنی یەکێتیی دیموکراتی کوردستان
هێژموونیی زمانی فارسی و هەوڵ بۆ سڕینەوەی زمان و شوناسی کوردی
مافی کۆپی کردن پارێزراوه‌ بۆ سایتی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان 2009 ده‌سپێک l هه‌واڵ l بۆنه‌ و ڕێوڕه‌سم l کۆمیته‌کان l خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ l ئه‌رشیف l ڤیدیۆ l په‌یوه‌ندی