ده‌سپێک l مقالات l هه‌واڵ l به‌یاننامه‌ و ڕاگه‌یاندن l سکرتێری گشتی l چاوپێکه‌وتن و وتووێژ l چاند و هونه‌ر l به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌و l برنامه‌ و اساسنامه
ووتاری کوردی
سیاسەت و چەمكی ناپاكی لە نێوان بكەر و بەكار هێنەرانی لە جیهانی سیاسەتدا/ بەشی دووەم/ دیالكتیكی فیكر و گورزی ناپاكی
ئارەشی كەریمی
14 / 4 / 2016
بیر هێنانەوە: لە بەشی یەكەمی بابەتەكەمان باسی ناپاكیمان كرد كە گەر بكەرێك ببێت بە داردەستی دوژمنی داگیركەر و بەرژەوەندی گشتی خەڵك و گەل و نەتەوە بخاتە مەترسیەوە و بۆ سوودمەند بوون لە بەرژەوەندی تاكەكەسی هەوڵی یارمەتی دانی داگیركەری وڵات بدات و گەلەكەی خۆی تەسلیم بە دوژمنەكەی بكات یان زانیاریە گرینگەكانی وڵاتەكەی بداتە وڵاتێكی بیانیی داگیركەر كە هەوڵی پاكتاوكردن و خەساندنی گەلەكەی بدات ئەوا ئەو جۆرە لە كردارە دەچێتە خانەی ناپاكیەوە و پێناسەی ناپاكی وەردەگرێت بەڵام ئەگەر فیكر و هزر و ئایدیایەكی جیاوازی هەبێت و بیەوێ لە نێو كۆمەلگەكەی پیادەی كات و ببێت بە سەرچاوەیەك بۆ بەڕێوەبردنی وڵات یان پێی وابێ كە هزر و فكر و ئایدیای باوی نێو ڕێكخراو یان حیزب یان كۆمەڵگەیەك چیتر توانای بەڕێوەبەری ئەو گۆڕانە سەردەمی و كایە جۆراوجۆری فكری و كلتووریە نابێ كە كۆمەڵگە یان كۆمەڵگەكان و وڵاتانی دەورووبەر و گەردوونی پێیدا تێپەڕیون و هەوڵی گۆڕانكاری یا ریفۆرم یان سەرووژێر كردنی سیستەمی هەنوكەیی و چەقبەستوویی جێگیركراو و دەسەڵاتدار بدات ئەوا ناكرێت لە چاویلكەی دەسەڵاتەوە سەیری بكرێت و پێناسەی ناپاكی بۆ داتاشرێت.
لە درێژەی بابەتەكەدا تیشك دەخەمە سەر ئەو ڕەهەندەی لە وشەی ناپاكی كە بە شێوەیەكی نادادپەروەرانە لە سەر كەس و لایەن و حیزب و سیستەمێك بەكار دەڕوات كە بە هۆی ناتەبایی فیكری، سیاسی، ڕوانگەی كاربەڕێكەری و بەڕێوەبەرایەتی، بۆچوونی ڕەخنەگرانەی دژ بە دەسەڵاتی باو، ڕێكخستنی و ڕێكخەری كۆمەڵگە و سیستەم و ڕێكخراو و حیزب و جومگە سەرەكیەكانی دەسەڵاتی دەوڵەوت و حكومەت و دادگەری، بە سەریاندا دەسەپێنرێت و بە هەموو هەوڵ و تێكۆشانێك و لە ڕێگە و بە یارمەتی ڕاگەیاندنە گەورەكانیان دەیانەوێت وەها نیشانی خەڵك بدرێت كە ئەوانە وەك لایەنی ناپاك لە هەوڵی تێكدانی بەرژەوەندی گشتیدان ، وەك ناپاك لە هێڵە سوورەكان لایان داوە ، سنووری بەرژەوەندی گشتییان بەزاندووە و ناپاكیان بەرابەر بە ئامانجی كۆمەڵگە كردووە، ناپاكییان لە ئامانجی دیاری كراوی هەوڵە سیاسی و ڕێكخستنیەكانی گرووپ ، حیزب ، ڕێكخراو ، ناوەندە فیكری و ئایدیاییەكان یان دەوڵەت و لە دوائاكامدا كۆمەڵگەی مرۆڤایەتی كردووە.
لەم بەشەی بابەتەكەدا باسی گەشەی فیكر و گۆڕانكاری لە جیهانبینی و بیرۆكەی نوێی ڕێكخستنی و ڕێكخراوەیی لە تێپەڕبوونی مێژوودا دەكەین كە چۆن بەرهەڵستكاری فیكر و ئایدیا و ئایین و زانستی نۆێ لە دیالكتیكی مێژووییدا تووشی تاوانباری بە ناپاكی بوون و هەوڵدراوە كە هەر جۆرە گەشەیەك لە بیر  و هزری نوێدا بە كەرەستەناپاكی و بە چەقۆی ئەو دەستەواژەیە مل بپەڕێندرێ. 
ڕاستی و فاكتێك هەیە كە مرۆڤ لە گەڵ ئەوەی كە كۆمەڵگەكەی پێشكەوتووە بە هەمان شێوە گەشەی فیكری و ڕامان و جیهانبینی و زانستیشی بە خۆیەوە بینیوە و هەردەم لە گەشە دا بووە و تا هەنووكەش لە سەر هەمان دیالكتیكی خۆی بەردەوام بووە و هیچ كەند و كۆسپێك نەیتوانیوە لە تێپەڕاندنی ڕەوتی گەشەی سرووشتی خۆی بیوەستێنێت، گەرچی لە ڕێگەی كوشتن و بەند كردنی تاكی پێشكەوتن خواز و فیكر جیاواز و بیرمەندەوە هەوڵی وەستانی بڵاوبوونەوەی فیكر و هزرێكی فەلسەفی، ژیربێژی، زانستی یان دیوی تری گەشەی فیكری ئایینی و جێگرتنەوەی ئایینی نوێ دراوە بەڵام بە شایەتی مێژوو زۆرینەی ئەو هەوڵانە بێ ئاكام بوونە و تەنانەت هەوڵی سووتاندنی نووسراو و كتێبەكانیش نەیتوانیوە لە بەردەم ئەو ڕەوتە سەركێشەی گەشەی دیالكتیكانەی فیكر و ئایدیا، ببێتە بەربەستێكی جیدی و نهێڵێت كە بۆ هەمیشە لە گەشە و خۆنەواندن بكەوێت، بە پێچەوانەوە بڵاوبوونەوەی فیكرەكان لە نێو كۆمەڵگە و پەڕینەوەی بۆ كۆمەڵگەكانی تری مرۆڤ ئەوەمان پێدەلێت كە گەشەی فیكر و ئایدیا و شێوەی دەسەڵاتداری و بەڕێوەبەری وڵات و ڕێكخستنی ڕێكخراوەكان گەرچی لە سەرەتادا تووشی گرفت بوون و داهێنەر و بیرمەند و تێكۆشەرانیشی تووشی كارەساتی جۆراوجۆری مەرگ و ئاگر و سێدارەو بەندبوونەتەوە، بەڵام سەرئەنجام نەك وەك ناپاك بەڵكوو وەك جێگرەوەی فیكری ئەدواكەوتوویی و پاسیڤ بوون و ناڕاستی لە لایەن گشتیەوە پەسەند كراوە و شێوەی ڕێكخستنەوەی كۆمەڵگە و پەوەندییەكانی نێو كۆمەڵگە مرۆییەكانی نوێ كردووەتەوە و لە سەر بناغە و بنچینەیەكی نوێی فیكری و ئایدیایی و ڕێكخستنی دایمەزراندووەتەوە.
گەر نموونەیەكی مێژوویی بۆ ئەو بەشە لە بابەتەكەمان بهێنینەوە بەدڵنیاییەوە نموونەی فراوان بوونی هەیە كە هەم لە بۆچوونە فەلسەفیەكان و هەمیش لە نێو ئایین و دینەكان زۆرینەی كات یەكەم كەس و داهێنەری فیكر فەلسەفی نوێ و زانستی نوێ و ئایینی نوێ تووشی مەرگ و سوتان و خنكان و ملپەڕاندن و تەریك خستنەوە بووە. ئێمە لێرە دەتوانین باسی چەندین نموونە لە بەش و كەرتە جیاوازەكانی فیكر  فەلسەفە و ئایین و زانست بكەین كە داهێنەران و بیرمەندان و خولقێنەر و پێزانان و دەرخەرانی و دەربڕانی تووشی گەلێك كارەساتی سەرسووڕهێنەر بوون كە لە مێژوودا تۆمار كراون و لە سەردەمی خۆیان بە تاوانی ناپاكی سزارداون و وەك ناپاكێك مامەڵەیان لە گەڵ كراوە یان ئەوەی كە وە ناپاكێك هەوڵ دراوە دان بە ناشایست بوونی كارەكەی خۆی و داهێنانەكەی و بیردۆزە نوێكەی بهَێنێت و هەڵەباوەكان بە ڕاستی و فاكتی زانستی بناسێنێتەوە. هەنێك لەو كەسە بیرمەندانە پێداگر بوونە لە سەر بیرۆكە نوێكەیان و هەندێكیان وەك تاكتیكێك بۆ مانەوە پاشەكشەیان كردووە گەرچی دواتر بە تێپەڕبوونی كات و هاتنی چاخی نوێی فیكری و زانستی ئەوان نەك ناپاك بەڵكوو وەك پاڵەوان و وەك داهێنەرێك و زانایەكی مرۆڤایەتی سەیر دراوە و پێناسەیان كردووە و جیهانیش لەگەڵ بیرۆكەی ئەوان گۆِڕانی بەسەردا هاتووە و دیالكتیكیە مێژوویەكانی فیكریان كردووتە فاكت و ڕاستیەكی حاشا لێ نەكراو.
هیپاس یەكێك لە فیساغۆرسیەكان كە توانی ئەوە بدۆزێتەوە كە هیچ ژمارەیەكی تەواو نیە كە لێكدراوەكەی بكاتە دوو و هەر بەو بۆنەیەوە توانی ژمارە لێڵەكان( ژمارە كوێرەكان) بدۆزێتەوە بەڵام ئەو دۆزینەوەیە كە ئەوڕۆكانە وەك شۆڕشێكی مەزن لە ماتماتیكدا لێك دەدرێتەوە ئەو كات بوو بە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانێكی گەورە لە نێو فیساغۆرسیەكان و ئەو فیساغۆرسیەیان ناچار كرد كە خۆی فڕێ بداتە نێو ئاوی دەریا و خۆی بخنكێنێت چوونكوو بەو دۆزینەوەیە هەموو باوەڕی فیساغۆرسیەكان كەوتە لێوار هەرەس هێنانەوە كە باوەڕیان وا بوو كە هەموو جووڵەیەك لەم جیهانەدا لە سەر ژمارە تەواوەكانی ماتماتیك خولقێنراوە و هەر بە پێی ئەو ژمارە تەواوانەش پێوانە دەكرێن كەچی دۆزینەوە و پێزانینی ژمارە لێڵەكان وەك ڕاستیەك لە جیهانی ماتماتیكدا بوو بە هۆی هەرەسهێنانی باوەڕی فیساغۆرسیەكان و هەر بەو بۆنەوەش دۆزەری ئەو ژمارە لێڵانە تاوانی ناپاكی لێدرا و بە تاوانی ناپاكیش سزا درا سزایەك كە شایانی نەبوو بەڵكوو ڕاستی و فاكتێكی نێو جیهانی ماتماتیك و جیومەتریك بوو.
سوقرات دەبینین كە بە هۆی بیرمەندی و فیكر و فەلسەفەكەیەوە لە ئاسینا دادگایی دەكرێت و ناچار بە خواردنەوەی ژەحری شەوكەران دەبێت كە خۆی بكوژێت ئەورڕۆ ئیتر كەس لەو بڕوایەدا نیە كە ئەو بڕیارە لە سەر سوقرات درا بڕیارێكی بە جێ بووە. بووعەلی سینا بە هەمان شێوە تووشی تاوانبار بوون دەبێت لە سەر بۆچوونە فەلسەفیەكانی لە لایەن زانا ئایینیەكانی ئیسلامەوە بەڵام خۆی دەرباز دەكات یان هەموومان حیكایەتی مەنسووری حەلاجمان بیستووە كە چۆن سزا درا لە سەر بیركردنەوەكانی و وەك ناپاكێك ملی بە پەتەوە كرا، ئیبراهیم یەكێك لە ئێغەمبەران كاتێك كە باوەڕە ئایینیەكەی بڵاو ئەكاتەوە تووشی سووتان و لە ئاگر خستن دەبێتەوە، بە سەدان نموونەی وا بوونیان هەیە كە لە ڕەوتی دیالكتیكانەی فیكر لە مێژوودا تووشی ڕووبەڕوو بوونەوە بوون لە گەڵ دەستەواژەی ناپاكی و چەمكی ناپاكیان بە سەردا سەپێنراوە و بە ناپاك پێناسەكراون.
تەنانەت زانایانی زانستە بایۆلۆجی و سرووشت ناسان و ئەستێرەناسان و داهێنەرانیش لە سەردەمی خۆیاندا بە ناپاك ناسێنراون و تاوانبار كراون بەوەی كە دژی باوەڕی باوی ئایینی و هزری دەسەڵاتدارەوە ڕاستیەكانیان سەلماندووە ، نموونەی زانای گەردوونناس و ئەستێرەناسی وەك گالیلۆ لە سەر بنەمای هزری كۆپرنیك كە بۆچوونە بەتلمیووسییەكی كڵێسەی مەسیحیەكانی وەك هەڵەیەكی زانستی دەستنیشان كرد كە ئەوە زەوی نییە كە ناوانی گەردوونە و خۆر و ئەستێرە و هەسارەكانی تر بەدەوری زەویدا دەخولێنەوە بەڵكوو ئەوە زەویە كە لە هێڵێكی بازنەییدا بەدەوری خۆردا دەخولێتەوە، هەر ئەم بۆچوونە بنەمای باوەڕە نەگۆڕەكەی كڵێسەی ڕوومی هەڵتەكاند و هەموو ڕەهەندەكانی ئایینی خستە ژێر پرسیاری زانستیەوە كاتێك كە بۆچوونەكەی گالیلۆ بە پێچەوانەی كڵێسە ڕاست دەرچوون، بەڵام گالیلۆ تاوانبار كرا بە ناپاكی لە دین و باوەڕی گشتی و سزای ملپەڕاندنی بەسەردا سەپێنرا بەڵام بە زیرەكی توانی خۆی ڕزگار كات.
ناپاكی وەك گورزێك هەردەم بەكار هاتووە بۆ سەركوت كردنی هزری نوێ و زانستی نوێی و ئایینی نوێ و خوێندنەوەی نوێ و دەستنیشان كردنی هەڵەكانی فیكر و ئایین و فەلسەفە و زانستێك ، بەدەستەوە گرتنی ئەو گورزە ، هەوڵێكە بۆ هێشتنەوەی دەسەڵات و بەرژەوەندی تایبەت و هێشتنەوەی هەڵە باوەكانی باوەڕ و هزر و ڕوانگە و زانست كە هەموویان لە خزمەتی دەسەڵات دان، دەسەڵاتێك كە بنچینەی خۆی لە سەر ئەو فیكر و فەلسەفە كۆمەڵایەتی و ئایینی و سیاسیانە دامەزراندووە كە لەو سەردەمەدا و لە مێژە سەپێنراوە و بووتە بیر و هزر و ڕوانگە و باوەڕی باو و گشتێندراوە بە سەر هەموو جومگەكانی كۆمەڵگەدا. هەر بۆیە هەر جۆرە بیر كرنەوەیەكی نوێ و هێنانە ئارای هەر جۆرەی فیكرێكی نوێ وەك مەترسیەك بۆ سەر بەرژەوەندیەكانی دەسەڵات سەیر كراوە و دەسەڵاتیش هەوڵی داوە كە هەر كەس و لایەن و كۆمەڵ و گرووپێك هەڵگری ئەو جۆرە لە فیكر و ڕوانگە و زانستە نوێیەیە بە گورزی ناپاكی سەركوت بكات و بیخنكێنێت. فیكر و زانستێكی نوێ كە گۆڕانكاری ڕیشەیی لە شێوەی ڕوانین و ڕامانی كۆی كۆمەڵگە دادەنێت و لەوانەیە سیستەمی سیاسی دەسەڵات هەرەس پێ بێنێت.
درێژەی هەیە.....


بۆچوونه‌کان
بۆچوون بنووسه‌

ناو:  

ئیمه‌یل:  

تێکستی کۆمێنته‌که‌ت  
ژماره 58
بڵاوکراوه‌یه‌کی سیاسی گشتییه، ئۆرگانی ڕاگه‌یاندنی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان ده‌ریده‌کات‌
01 02 03 04 05 06 07 08
ووتاری کوردی
لە موکریانەوە بۆ زەهاو , نەتەوەیەکی زیندوو
زەویلەرزەیەک بۆ ڕووت دەرکەوتن
مافی کۆپی کردن پارێزراوه‌ بۆ سایتی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان 2009 ده‌سپێک l هه‌واڵ l بۆنه‌ و ڕێوڕه‌سم l کۆمیته‌کان l خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ l ئه‌رشیف l ڤیدیۆ l په‌یوه‌ندی