ده‌سپێک l مقالات l هه‌واڵ l به‌یاننامه‌ و ڕاگه‌یاندن l سکرتێری گشتی l چاوپێکه‌وتن و وتووێژ l چاند و هونه‌ر l به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌و l برنامه‌ و اساسنامه
ووتاری کوردی
چەمكی ئۆمەت و ناسیۆنالیزمی كوردی
سەردار حەسەنخاڵی
29 / 11 / 2015
بەها نییە لە مرۆڤ گەورەتر بێت. مرۆڤ لە پێناوی هیچ ئامانجێكی دینی و نەتەوەییدا ناكرێت بە قوربانی. مرۆڤێكی تر یان مرۆڤی جیاواز، دوژمن نییە.
زۆر كەس لەسەر ئەو باوەڕەن كە ئەگەر چەمكی "ئۆمەت" نەمابا، كێشەی كورد چارەسەر دەبوو. وەك دەزانرێت، دەستەوشەی "ئۆمەت"، یەكێك بووە لە كۆڵەكە سەرەكییەكانی دەسەڵاتی عوسمانی. لەبەر ئەوەی دەستەوشە یان چەمكی "هاووڵاتی" هێشتا پێگە و رێگەی پێویستی بەدەست نەهێنابوو، بابەتەكان لەسەر پێوەری (نەتەوە-دین) پۆلێنبەندی دەكران، وەكو: موسڵمان، ناموسڵمان. ئەم دوو كاتەگۆرییە لەڕووی مافپەروەرییەوە جیاواز بوون. عەلەوییەكان و ئێزیدییەكان كە لەلایەن ئیسلامی سونیەوە قبوڵ نەدەكران، بە بەراورد لەگەڵ موسڵمان مامەڵەی جیاوازیان لەگەڵدا دەكرا. كەچی كوردەكان وێڕای ئەوەی سونیش بوون و كۆڵەكەی سەرەكیشیان چەمكی ئۆمەت بوو، لە دەیەی 1840ەوە مۆركی جیاوازیان لێدرا و مامەڵەی جیاوازیان لەگەڵدا كرا؛ لەبەر ئەوەی عوسمانییەكان كاریگەریی مۆدێلی (دەوڵەت-نەتەوە)ی ئوروپایان لەسەر بوو و بە پێكهاتەیەكی ناوەندگەرادا تێدەپەڕین. سیستمی دەرەبەگایەتی كوردەكان كە شێوە سەربەخۆییەكی پێوە دیار بوو، بەهۆی عەقڵییەتێكی ناوەندگەرا هەڵوەشێنرایەوە و ئەو بنەماڵە كوردانەش كە خاوەن دەسەڵات بوون، لەسەر مووچە و مەزرای خۆیان راگوێزران، جا هەریەكەو بەرەو گۆشەیەكی قەڵەمڕۆی عوسمانی.
قۆناغی دەربازبوون بۆ مۆدێلی (نەتەوە-دەوڵەت) زۆر زووتر لە كۆمارەكەی مستەفا كەمال ئەتاتورك دەستی پێكرد و توركەكان وازیان لە یەكگرتوویی "ئۆمەت" هێنا. كاتێك دەگوترێت پرەنسیپی سەرەكی لە یەكگرتوویی "ئۆمەت"دا یەكسانییە، كەواتە ئەم بانگەشەیە راستە كە دەڵێت: "نەتەوەیەك بۆی نییە خۆی لەسەرووی نەتەوەیەكی ترەوە دابنێت و زوڵمی لێ بكات"؛ ئەمڕۆكەش نموونەیەكی هاوشێوەمان هەیە كە دەڵێت: "دوو دەوڵەتی دیموكرات هەرگیز بەیەكەوە شەڕ ناكەن و كێشەكانیان لەڕێی دیپلۆماسییەوە چارەسەر دەكەن". كەچی بە درێژایی مێژووی 1400 ساڵەی ئیسلام هەر لەژێر سێبەری چەمكی "ئۆمەت"، نەتەوە موسڵمانەكان بەیەكەوە شەڕیان كردووە و زوڵمیان لە یەكتر كردووە. لەبەر ئەمە پێویستە هەموو راستی و رووداوەكان لەیەكتر جیا بكرێنەوە.
هەوڵدان بۆ یەكگرتوویی مرۆڤەكان لە قاڵبە ئایینی و بڕواییەكاندا، لە دوو ئایینە ئاسمانییەكە (ئیسلام و مەسیحیەت)، كە مێژووەكەی گەیشتۆتە دوو هەزار ساڵ، سەركەوتنێكی وای بەدەست نەهێناوە. سەرلەنوێ بونیاتنانەوەی ئەم یەكگرتووییە، خۆی لە خۆیدا بەواتای رۆیشتنی پێچەوانەی رەوتی مێژووە. ئەمە بەو مانایە نایەت كە یەكگرتوویی نەتەوەیی و ناسیۆنالیزم مۆدێلێكی سەركەوتووتر بێت. بەڕای من یەكگرتوویی ئۆمەت و ناسیۆنالیزم-یش كەموكورت و دۆڕاون.
هەم لە چەمكی ئۆمەت و هەم لە ناسیۆنالیزم-یشدا، مرۆڤ تەنها لەبەر ئەوەی كە مرۆڤە خاوەنی هیچ بەهایەك نییە، بەڵام كاتێك شایستەیی پەیدا كرد (لەڕوانگەی ئایینی یان نەتەوەییەوە)، ئەوا بەهادار دەبێت. روونتر بڵێم، بەپێی چەمكی ئۆمەت، باوەڕدار بێت و سەر بە نەتەوە یان كلتوورێك بێت، ئینجا مرۆڤ دەتوانێ پێگە و دەستكەوتی هەبێت. هەردوو مۆدێلی یەكگرتنەكەش، ئەوەی لە خۆی نەبێت یان بێگانە بێت، دەیخاتە كاتەگۆری "دوژمن"ەوە. لە چەمكی ئۆمەت-ی ئیسلامدا كەسێك كە سەر بە دوو دینە ئاسمانییەكەی دیكە بێت یان (Atheist)، حوكمی دوژمنی هەیە. یەكگرتوویی نەتەوەییش ئەوەی لە نەتەوەكەی خۆی نەبێت و بە زمانەكەی ئەو قسە نەكات، یان راستەوخۆ بە دوژمنی لە قەڵەم دەدات، یان ئەوەتا بە (Potential enemy) دوژمنی هێزەكی دەژمێرێت.
لە پشت ئەنجامە نەرێنییەكانی "یەكێتی دینی و نەتەوەیی"وە كۆمەڵێك هەلومەرجی سروشتی هەن. واتە وابەستەیی نەتەوەییمان یان وابەستەیی دینیمان بە هەڵبژاردنی خۆمان روو نادات. هەرچەند بەشێك لە باوەڕدارانیش بڵێن: "من بە ئیرادەی ئازادی خۆم دینەكەم هەڵبژاردووە"، بەڵام راستییەكەی بەوجۆرەیە كە دینەكەمان لە دایك و باوكمانەوە بە میرات بۆمان ماوەتەوە. هەروەك شوناسی نەتەوەییمان، هەمان شوناسی نەتەوەیی دایك و باوكمانە. وەكو چۆن هەلومەرجە سروشتییەكان گیانلەبەرەكانی تر بەو تایبەتمەندییانە لە یەكدی جیا دەكاتەوە كە پێی بەخشیون، ئێمەی مرۆڤیش – ئەگەر بە ئاگایی و عەقڵی خۆمان دەستێوەردانێك نەكەین – هەر بەم شێوەیە، لێكمان دادەبڕن و كەسانێكمان لێ دەكەن بە دۆست و كەسانێكیش بە دوژمن.
ئەوەی بە هەلومەرجەكانی سروشت لە سەر زەوی ماڵی نابێت، تەنها گیانلەبەرێك كە هەلومەرجە تایبەتەكانی خۆی تێكەڵ بە چەرخی فەلەك دەكات و دژایەتی سروشت دەكات، مرۆڤی خاوەن ئاوەزە. ئەو مۆدێلی یەكێتی و یەكگرتووییەی كە مرۆڤ شایستەی بێت، دەبێ لە سەر بنەمای ئەو بەهایانە بێت كە خۆی خوڵقاندوویەتی، نەك ئەو تایبەتمەندییانەی سروشت پێی بەخشیوە. گەر وابێت، ئەوا مرۆڤ وەكو بێ گیان و گیانلەبەرەكانی تر بەر رەشەبای سروشت ناكەوێت و، خۆی بەڕێوەبەرێتی خۆی دەكات و جگە لە خۆیشی هیچ ئەفەندییەكی تری نابێت. لەم مۆدێلە یەكگرتووییە خوازراوەدا، (مركز) ناوەند خودی مرۆڤە. مرۆڤ لە هەر دۆخێكدا بێت، بە هەر چەشنە بیركردنەوەیەكیەوە خاوەن بەهایە. گەر بڕوای بە خراپە هەیە، ئەمە پێویستی بە سڕینەوەیە. بەپێی ئەم جیهانبینییە، هیچ بەهایەك و وشەیەك هێندەی مرۆڤ گرانبەها نییە. مرۆڤ ناكرێت بە قوربانی هیچ مەبەستێكی دینی یان نەتەوەیی. مرۆڤێكی تر یان مرۆڤی جیاواز، دوژمن نییە. هەروەك ئەوەی هیچ مرۆڤێك بەهۆی باوەڕ یان رەگەزەكەیەوە نابێت بە خاوەنی دەستكەوتێكی زیاتر، دوژمنیش نییە. 
دەستەوشەی "ئۆمەت" بە تێپەڕبوون لە وابەستەیی قەومی بۆ وابەستەیی بڕوایی، خزمەتێكی گەورەی بە مرۆڤایەتی كرد. تێپەڕبوون لە وابەستەیی بڕواییشەوە بۆ وابەستەیی بەها دەروونییەكان، لە ئامێزگرتنی هەموو مرۆڤەكان و دەستبەرداربوون لە خوڵقاندنی دوژمن، مۆدێلێكی یەكگرتوویی زۆر پیرۆزتر و گەورەترە. ئەوەی لە مرۆڤی مەدەنی و ئاوەزمەندیش دەوەشێتەوە، هەر ئەمەیە. 
وەكو دەرەنجام دەتوانم ئەوە بڵێم: نە "ئۆمەت"چێتی توانای چارەسەر كردنی پرسی كوردی هەیە، نە "میللەت"چێتی. كاتێك كورد توانی بەزمانێكی جیا لە زمانی بەناو (دوژمن)ەكەی، مرۆڤی فارس، تورك یان عەرەب تێبگەیەنێت لەوەی كە كوردیش مرۆڤە، ئەوە كێشەكە چارەسەر دەبێت. بۆ ئەمەش دەبێت كورد لەڕووی هۆشیاری و ئاوەزمەندییەوە بگاتە ئاستێكی بەرزتر لەو ئاستەی ئێستای كە دەیەوێت بە ئاوی سارد ئاسنی سارد نەرم بكاتەوە.



بۆچوونه‌کان
بۆچوون بنووسه‌

ناو:  

ئیمه‌یل:  

تێکستی کۆمێنته‌که‌ت  
ژماره 61
بڵاوکراوه‌یه‌کی سیاسی گشتییه، ئۆرگانی ڕاگه‌یاندنی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان ده‌ریده‌کات‌
01 02 03 04 05 06 07 08
ووتاری کوردی
هەرێمی کوردستانی باشوور لە نێوان یاری سیاسەت و یاسادا
ژن لە بینەرەوە تا بێژەر
مافی کۆپی کردن پارێزراوه‌ بۆ سایتی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان 2009 ده‌سپێک l هه‌واڵ l بۆنه‌ و ڕێوڕه‌سم l کۆمیته‌کان l خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ l ئه‌رشیف l ڤیدیۆ l په‌یوه‌ندی