ده‌سپێک l مقالات l هه‌واڵ l به‌یاننامه‌ و ڕاگه‌یاندن l سکرتێری گشتی l چاوپێکه‌وتن و وتووێژ l چاند و هونه‌ر l به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌و l برنامه‌ و اساسنامه
ووتاری کوردی
مرۆڤی به‌دین و سیاسه‌تی بێ دین..!
سه‌ردار حه‌سه‌نخاڵی
21 / 7 / 2015
جیابوونه‌وه‌ی دین له‌ سیاسه‌ت، چه‌شنه‌ ڕوانینێكی سیاسی و مه‌ده‌نییه‌ كه‌ به‌پێی ئه‌و ڕوانینه‌، دین و سیاسه‌ت ده‌بێ لێك جیا بن و ده‌ست وه‌رنه‌ده‌نه‌ كاروباری یه‌كتر. سه‌باره‌ت به‌ پاساوهێنانه‌وه‌ بۆ ئه‌و مه‌فهومه‌ یان ره‌ت كردنه‌وه‌ی، تاكو ئێستا وزه‌یه‌كی زۆری مرۆیی سه‌رف كراوه‌، هه‌ر له‌نووسینی كتێب و بابه‌تگه‌لی هزری جۆراوجۆره‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گاته‌ به‌رهه‌مهێنانی فیلم و شانۆ و...، هه‌ندێك به‌ فاكته‌ری بڵاوبوونه‌وه‌ی پشێوی و نێوان ناخۆشی به‌ینی مه‌زهه‌ب و یاسایان زانیوه‌، هه‌ندێكی تریش خه‌ڵكیان له‌ ده‌رئه‌نجامه‌ سامناكه‌كانی ئاگار كردۆته‌وه‌، بۆ نموونه‌ ده‌ستوه‌ردان و خۆتێهه‌ڵقورتاندنی هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی وڵات له‌ كاروباری كۆمه‌ڵگه‌ و ژیانی تایبه‌تی مرۆڤه‌كان، به‌ناوی دین-ه‌وه‌.
دیاره‌ له‌ ئێران، ئه‌و مه‌فهومه‌ پێشینه‌یه‌كی كۆنی هه‌یه‌ و ناكرێ ته‌نها به‌ دۆخی ئێستا‌و سیستمی سیاسیی ئێستای وڵات ببه‌سترێته‌وه‌. له‌ سه‌رده‌می هه‌خامه‌نشییه‌كاندا، حكومه‌تی كۆروش-ی (گه‌وره‌) له‌ڕووی مه‌رجه‌عیه‌تی فكری‌و فه‌لسه‌فییه‌وه‌ پشت به‌ستوو بووه‌ به‌ "ئاهورامه‌زدا"وه‌. له‌ سه‌رده‌می سه‌فه‌وی-یه‌كانیشدا، پاشا جگه‌ له‌وه‌ی خاوه‌نی تاج‌وته‌خت بووه‌، رابه‌رایه‌تی دینیشی كردووه‌. له‌ قۆناغی مه‌شروته‌دا، ده‌ستووری مه‌شروته‌ (1906ی.ز) ده‌سه‌ڵاتی به‌ ده‌سه‌نه‌ و به‌خششێكی خودایی له‌قه‌ڵه‌م داوه‌. ته‌نانه‌ت له‌ ڕۆژگاری حكومه‌تی په‌هله‌ویشدا، پله‌ی (شاهه‌نشا) به‌ "سێبه‌ری خودا له‌سه‌ر زه‌وی" ناو ده‌برا.
له‌گه‌ڵ په‌یدابوونی روحوڵڵای خومه‌ینی، وه‌ك بناغه‌دانه‌ری كۆماری ئیسلامی ئێران، تێكهه‌ڵكێش كردنی دین و سیاسه‌ت له‌ وڵاتدا گه‌یشته‌ ترۆپك. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ ئێرانی به‌ره‌و تاك جه‌مسه‌ریی ئایدیۆلۆژیكی و فه‌لسه‌فی برد، واته‌ سه‌پاندنی ڕوانگه‌ی "دیانه‌ت هه‌ر سیاسه‌ته‌ و سیاسه‌تیش هه‌ر دیانه‌ته‌".. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م دۆخه‌دا، وه‌كو كاردانه‌وه‌، ڕوانگه‌ی "جیابوونه‌وه‌ی دین له‌ سیاسه‌ت" له‌ ئێران په‌ره‌ی سه‌ند. ئه‌مه‌ هه‌وڵێك بوو بۆ كۆتایی هێنان به‌و تاك جه‌مسه‌ریه‌ كه‌ ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت، به‌ره‌ی ئۆپۆزسیۆنی رژێمی كۆماری ئیسلامیی له‌پێناو جێبه‌جێ كردنیدا قوربانی ده‌دات.
روحوڵڵای خومه‌ینی له‌ دواڕۆژه‌كانی ململانێی له‌گه‌ڵ ژیان و سیاسه‌تدا، ناوی ئه‌و ئانتی تێز-ه‌ی نا "ئیسلامی ئه‌مریكایی". تا وای لێهات له‌ دیدارێكیدا له‌گه‌ڵ نوێنه‌ره‌كانی مه‌جلیسی شورای ئیسلامی، له‌ (جه‌ماران – 1360ی.ه) وتی: "ده‌بێ بزانن كه‌ ته‌نها روحانیه‌ت ده‌توانێ له‌م وڵاته‌دا كاروباری خه‌ڵك به‌ره‌و پێش ببات. قه‌ت بیر له‌ په‌راوێزخستنی روحانیه‌ت نه‌كه‌نه‌وه‌." لێره‌دا خومه‌ینی بێ په‌رده‌ جه‌ختی كرده‌وه‌ كه‌ دین نابێ له‌ سیاسه‌ت جیا بكرێته‌وه‌. 
هه‌رچه‌ند، كۆمه‌ڵێك كه‌سایه‌تی ناسراو و دیاری رژێم، دوای ماوه‌یه‌ك هه‌ڵوێستیان سه‌باره‌ت به‌و مه‌سه‌له‌یه‌ گۆڕا، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌رئه‌نجامه‌ تۆقێنه‌ره‌كانی سه‌پاندنی سیاسه‌تی دینییان له‌ ئێران بینی، روونتر بڵێم، شاهیدی موتڵه‌قگه‌راییه‌كی كه‌م وێنه‌ بوون كه‌ بێ چاونوقاندن هه‌موو لایه‌نگرانی جه‌مسه‌ری به‌رامبه‌ری برده‌ به‌ر په‌تی سێداره‌ و بێ سه‌روشوێن كردن. دیارترینی ئه‌و كه‌سانه‌، "سه‌ید عه‌لی سیستانی، مه‌هدی بازرگان، عه‌بدولكه‌ریم سروش و حائیری یه‌زدی" بوون. هه‌ریه‌كه‌و به‌شێوه‌یه‌ك له‌ به‌رهه‌مه‌ نووسراوه‌كانیاندا پاڵپشتیی جیابوونه‌وه‌ی دین و سیاسه‌ت-یان كردووه‌.
لایه‌نگرانی مه‌فهومی "سیاسه‌ت هه‌ر دیانه‌ته‌ و دیانه‌ت هه‌ر سیاسه‌ته‌"، كۆمه‌ڵێك فاكت و به‌ڵگه‌ی نووسراو، وه‌كو ده‌قی قورئان یان ئه‌حادیس ده‌كه‌نه‌ چه‌كی به‌رگری كردن له‌ ڕوانگه‌ مه‌ترسیداره‌كه‌یان. ئه‌وه‌ی كه‌ حكومه‌تی ئیسلامی (شیعه‌‌و سوننه‌) وه‌كو ده‌ق پشتی پێ ده‌به‌ستێت بۆ تێكهه‌ڵكێش كردنی دین و سیاسه‌ت، بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك حه‌دیس‌و ئایه‌ت. هه‌ندێك له‌و ئایه‌تانه‌ ئه‌مانه‌ن:
1. سوره‌ی (انعام/57) كه‌ ده‌ڵێت حوكم‌و فه‌رمان ته‌نها بۆ خودایه‌.
2. سوره‌ی (ال عمران/32) بڵێ گوێڕایه‌ڵی خودا و گوێڕایه‌ڵی نێرده‌ی ئه‌و بكه‌ن و ئه‌گه‌ر سه‌رپێچییان كرد، خوداوه‌ند كافره‌كانی خۆش ناوێت.
3. سوره‌ی (نسا ْ/59) ئه‌و كه‌سانه‌ی باوه‌ڕتان هێناوه‌! گوێڕایه‌ڵی خودا و نێرده‌ی خودا و (وه‌لی ئه‌مر)ه‌كان بن.
هه‌روه‌ها ئایه‌ته‌كانی: (132/ال عمران)، (92/ مائده‌)، (1 و 20 و 46/ انفال)، (90/گه)، (54 و 56/نور) و...
پێم وایه‌ هه‌ڵوێست و سه‌نگه‌ر و چه‌كی ده‌ستی ئه‌م جه‌مسه‌ره‌ بۆ هه‌موو لایه‌ك روون و ئاشكرایه‌ و تای قورسی ته‌رازووه‌كه‌ له‌ژێر پێی ئه‌واندایه‌. به‌ڵام كێشه‌ی سه‌ره‌كی میتۆده‌كانی رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی جه‌مسه‌ری به‌رامبه‌ره‌ كه‌ نایانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌نجام.
ئه‌گه‌ر سه‌یرێكی پێكهاته‌ی جه‌مسه‌ری سیكۆلارخواز له‌ ئێران بكه‌ین، به‌شی هه‌ره‌ زۆری له‌ بزوتنه‌وه‌ چه‌پگه‌راكان پێك دێت. شوناسی بزوتنه‌وه‌ی چه‌پگه‌راش له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێرانیدا وا پێناسه‌ كراوه‌ كه‌ ئامانجیان دژایه‌تی كردنی دینه‌، بۆیه‌ سیستمێكی سیاسیی سكۆلار له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگایه‌كی دین-په‌روه‌ری وه‌ك ئێراندا ناگونجێت. به‌داخه‌وه‌ به‌ره‌ی داكۆكیكار له‌ مه‌فهومی سیكۆلاریزم خۆشیان هاوكار و رێخۆشكه‌ر بوونه‌ له‌ به‌هێزبوونی ئه‌م تێگه‌یشتنه‌. كه‌چی پێچه‌وانه‌كه‌ی راسته‌. 
با وه‌ك نموونه‌ سه‌یرێكی كۆمه‌ڵگای به‌ریتانیا بكه‌ین، شاژنی وڵات هاوكات رابه‌ری كلیسای بریتانیاشه‌، یان له‌ ئاڵمان ئێستاش كلیساكان به‌ڕه‌سمی بودجه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی سیكۆلار وه‌رده‌گرن. به‌پێی ئه‌زموون، هیچ نموونه‌یه‌كی سیستمی سیكۆلار له‌ جیهاندا نه‌بینراوه‌ كه‌ هه‌وڵ بۆ له‌ناوبردنی به‌ها دینییه‌كانی كۆمه‌ڵگا بدات، به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، نموونه‌ی وامان زۆره‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی دین-سالار به‌شێوه‌ی سیستماتیك هه‌وڵ بۆ پاكتاوكردنی رای جیاواز ده‌دات. رژێمی كۆماری ئیسلامی ئێران، زه‌قترین نموونه‌یه‌ بۆ سه‌لماندنی ئه‌و واقیعه‌. 
له‌و باوه‌ڕه‌دام كه‌ به‌ره‌ی سیكۆلارخواز له‌ ئێران پێویستی به‌ خۆپیناسه‌كردنه‌وه‌ی دووباره‌ هه‌یه‌. زه‌رووره‌تێكی مێژووییه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئێرانی، به‌ هه‌موو پێكهاته‌ و ڕه‌نگه‌ جیاوازه‌كانیه‌وه‌، دڵنیا بكرێته‌وه‌ له‌وه‌ی كه‌ هه‌ر تاكێكی باوه‌ڕمه‌ند و به‌دین ده‌توانێت له‌ سیستمێكی سیكۆلاردا جێگه‌ی بێته‌وه‌ و گوزارشت له‌ شوناسی فكری و مه‌زهه‌بی خۆی بكات. كه‌واته‌ ده‌كرێ له‌ ئێران مرۆڤه‌كان به‌دین بن ‌و، له‌ سایه‌ی سیستمێكی سیاسیی بێ دینیشدا هێژاییان پارێزراو بێت.



بۆچوونه‌کان
بۆچوون بنووسه‌

ناو:  

ئیمه‌یل:  

تێکستی کۆمێنته‌که‌ت  
ژماره 62
بڵاوکراوه‌یه‌کی سیاسی گشتییه، ئۆرگانی ڕاگه‌یاندنی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان ده‌ریده‌کات‌
01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12
ووتاری کوردی
بەیاننامەی سیانزەهەمین ساڵوەگەری دامەزراندنی یەکێتیی دیموکراتی کوردستان
هێژموونیی زمانی فارسی و هەوڵ بۆ سڕینەوەی زمان و شوناسی کوردی
مافی کۆپی کردن پارێزراوه‌ بۆ سایتی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان 2009 ده‌سپێک l هه‌واڵ l بۆنه‌ و ڕێوڕه‌سم l کۆمیته‌کان l خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ l ئه‌رشیف l ڤیدیۆ l په‌یوه‌ندی