ده‌سپێک l مقالات l هه‌واڵ l به‌یاننامه‌ و ڕاگه‌یاندن l سکرتێری گشتی l چاوپێکه‌وتن و وتووێژ l چاند و هونه‌ر l به‌رنامه‌ و په‌یڕه‌و l برنامه‌ و اساسنامه
ووتاری کوردی
مادەی هۆشبەر و ئاسایشی كۆمەڵایەتی ، دوو ئامرازی گەوجاندن و ترساندنی گشتی بەشی ٢
محەمەدی خۆشچێهرە
13 / 5 / 2015
مادەی هۆشبەر ئامرازێك بۆ بەرژەوەندی ئابووری و گەوجاندنی ئاوەزی گشتی 
بازرگانی بە مادەی هۆشبەر یەكێك لە دیاردە ناشیرینەكانی جیهانی سیاسەت و ئابووریە كە میژوویەكی كۆنی هەیە و كەڵك وەرگرتن لە مادەی هۆشبەر بۆ سەپاندنی مەرامە سیاسی و بەرژەوەندیە ئابووریەكان لە میژوودا بوونی هەبووە و لە ئێستاشدا بە شێوەیەكی تر و بە ڕووكەشێكی ترەوە بەردەوامی هەیە.
 مێژوو لە بیری نەكردووە كە وڵاتی بریتانیا بۆ بەرژەوەندیە ئابووریەكانی خۆی و بەدەستهێنانی شتومەكی پێویست لە وڵاتانی ئاسیایی تایبەت چین و هیندوستان دەستی دایە بازرگانی كردنی مادەی هۆشبەری تریاك و لە هیندوستان بەرهەمی دەهێنا و لە وڵاتی چین دەیفرۆشت كە بووە هۆی گیرۆدە بوونی خەڵكێكی زۆری چینی بە تریاكەوە و دەچوو كە ژێرخانی ئابووری وڵاتی چین هەڵوەشێنێت و پاشكەوتی زێوی وڵاتی چین نەهێلێت كە لە ئەنجامدا لە نێوان چین و بریتانیا بوو بە شەڕ و بە شەڕی تریاك ناوبانگی دەركرد. 
لەو كاتەوە تا ئەم سەردەمە مادەی هۆشبەر وەك كاڵایەكی گرانبەها چاوی لێكراوە كە خزاوەتە هەر كۆمەڵگەیەك و دووكەڵی كردبێت ئاگری لە ئابووری و ئاوەزی كۆمەڵایەتی ئەو كۆمەڵگە بەرداوە و گیرفان بەتاڵی و مێشك پووچی بۆ تووشبووان بە جێ هێشتووە. 
لە بەرابەر ئەو قازانجە فراوانەی كە مادەی هۆشبەر هەیبووە هەندێك لە وڵاتانی جیهان بە ڕێگای ئاشكرا و نهێنی دەستیان داوەتە بازرگانی كردن بەو مادەگەلە و توانیویانە داهاتی فراوان بتەپێننە خەزێنەی وڵات و دامودەزگا پەیوەندیدارەكانیان، یان ئەوەی كە جیاواز لە دەسكەوتی ئابووری و پاشكەوت كردنی فراوانتری داهات ، بۆ گەیشتن بە مەرام سیاسیەكانیان كەڵكیان لێ وەرگرتووە ، بۆ نموونە ئامریكا بۆ شكست پێ هێنانی حكومەتی كۆمونیستی ئەفغانستان و پاشەكشە پێ كردنی سۆڤییەت لەو وڵاتە لە ململانێی شەڕی ساردی سەدەی بیستەم ، هێزی ئیسلامی وەك كەرەستە و هێزی شەڕكەر بە ناوی جیهادی پیرۆز بە كار دەهێنا، بۆ ئەوەی كە سەرمایەی خۆی خەرجی ئەو شەڕەش نەكات و تاوانبار نەكرێت بە یارمەتی دانی دارایی ئەو هێزە ئیسلامیانە ، چاوپۆشی كرد لە كشت و كاڵی گیای خەشخاش و بەرهەم هێنانی تریاك و گەرت لە ئەفغانستان و لەو ناوچانەی كە لە بن دەستی هێزە ئیسلامیەكاندا بوو و ئەو هیزانەش وەك سەرچاوەی داهاتی خۆیان كەڵكیان لێ وەردەگرت و تا هەنووكەش بەردەوامە.
سووڕانی سەرمایەی فراوان لە بەشی مادە هۆشبەرەكان و قازانجی فراوانی ئەو مادەیە جۆرە هاندەر و بزوێنەرێك بووە بۆ تێوەگلانی دەزگای ئیتلاعاتی ئێرانیش كە دوو ساڵ لەمەو پێش لە لایەن مستەفا پوور محەمەدی بەرپرسی ڕێكخراوی چاودێری كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە بە شێوەیەكی دووپاڵو باسی لێوە كرد كە دەزگای ئیتلاعات لە قاچاخكردنی مادە هۆشبەر كان تێوەگلاوە. 
بازرگانی بە مادە هۆشبەرەكان لە دوای بازرگانی نەوت بە گەورەترین بازرگانی ئەژمار دەركرێت كە بە سەدان میلیارد دۆلار قازانج لەو بەشەدا دەستی قاچاخچیەكان دەكەوێت ، بۆ نمونە لە ساڵی 1999 داهاتی بەشی مادە هۆشبەرەكان نێزیك بە 200 میلیارد دۆلار بووە و لە ساڵی 2014یشدا گەیشتووەتە زیاتر لە 700 میلیارد دۆلار . 
ئەو سەرمایە و داهاتە گەورەیە كە لە بەشی قاچاخی مادە هۆشبەركاندا دەست دەكەوێت و هاوكات هاوسنوور بوون لە گەڵ وڵاتی ئەفغانستان هەلێكی گونجاو بووە بۆ دەزگای ئیتلاعات و سوپا و دەزگای ئەمنی و كەسانی دەستڕۆیشتووی نێو حكومەتی كۆماری ئیسلامی ئێران كە تێوەگلێن لە قاچاخی كردن و بازرگانی كردن بە مادە هۆشبەرەكان، تایبەت تریاك و گەرت ، لە ڕێگەی جۆراوجۆرەوە هاوردەی ئێران و هەروەها هەناردەی بازاڕەكانی تری وڵاتانی ناوچەكە و تایبەت بەرەو ئەروپایان كردووە .
بە هۆی ئەوەی كە كۆماری ئیسلامی ئێران هەمیشە لە ژێر گەمارۆی ئابووری دا بووە لە ڕێگەی بازرگانی بە مادەی هۆشبەرەوە توانیویەتی داهاتی چەندین میلیارد دولاری بخاتە چنگی خۆی و بەشێك لە كارەكانی خۆی پێ ڕایی بكات. گەر پێوانەیەك بۆ ئەو هەموو قازانجەی كە مادەیەكی هۆشبەری وەك گەرت هەیەتی بكرێت كە كڕینی هەر كیلۆیەك لەو مادەیە بە 3800 تا 4200 دولار لە سنوورەكانی ئەفغانستان تا فرۆشتنی لە بازاڕەكانی ئەرووپا كە بە پەنجا بەرابەری قیمەت دەفرۆشرێت ،  و هەروەها ئەو ڕێژە فراوانەی كە لەو مادەیە كە قاچاخ دەكرێت ، روون دەبێتەوە كە چ داهاتێكی فراوان كەوتووەتە دەستی ئەو دامودەزگاگەلە.
گەرچی كۆماری ئیسلامی ئێران لە ڕووی بەرپەرچدانەوی قاچاخچیانی مادە هۆشبەرەكان تووشی زیانی گەورە بووە و ناوبانگیشی دەركردووە كە توانیویەتی ببێتە كۆسپی بەردەم قاچاخچیان بەڵام لە لایەكی ترەوە خۆی كریدۆرێك بووە بۆ قاچاخكردنی ئەو مادەیە كە دەزگای پۆلیس لێی ئاگادار بووە و كریدۆرەكەیش كراوە بووە ، بەڵام بۆ كەسانی جیاواز لە دەزگا ئەمنی و سەربازیەكان ، قاچاخكردنی مادەی هۆشبەر ڕووبەڕووی ملشكاندن و بە سێدارە كردنەكانی كۆماری ئیسلامی ئێران بووەتەوە و بە هەزاران كەسیش خراونەتە كونجی بەندیخانە و زیاتر لە لە سەدا 70ی زیندانیانی ئێران لەو كەسانە پێكدێت كە بە تاوانی بازرگانی و بەكار هێنانی مادەی هۆشبەر دەستبەسەر كراون، لە حەقیقەت دا ئەوە بۆ گەوجاندنی ئاوەزی گشتیە دەنا خۆی گەورەترین بازرگانی مەرگ و مادەی هۆشبەرە.
كۆماری ئیسلامی ئێران بە كەڵك وەرگرتن لە مادە هۆشبەركان توانیویەتی هەم داهاتی باش بۆ خۆی بە دەست بخات و نێزیك لە پیشەی نەوت داهات بە دەست بێنێت و لە لایەكی ترەوە بە گرتنی كەسانی تر خوێ بكاتە چاوی گشتیەوە كە ئەو دژی ئەو جۆرە لە بازرگانی كردنەیە بەڵام لە حەقیقەتدا ئەو حكومەتە بە سیاسەت وبە ئەنقەست تەنانەت مادەی هۆشبەری لە ئێراندا بڵاو كردووەتەوە ، مادەی هۆشبەر مێشك و هیزی بیركردنەوە ناهێلێت و تاكی كۆمەڵگەی ئێرانی تووشی سەرشۆڕی كردووە ، قازانجی گیرۆدە بوونی خەڵك بە مادە هۆشبەرەكان بۆ حكومەت ئەوەیە كە لە چەقی بیركردنەوەی تاك ڕزگاری دەبێت و تاك ناچارە كە تەنیا خەمی بەدەست هێنانی مادەی هۆشبەری خۆی بخوات و هزر و بیری خۆی لە شێوەی سیستەم و هەڵسووكەوتی حكومەت و كاربەدەستانی بە كار نەهێنێت ، فراوان بوونی تووشبووان و گیرفان بەتاڵ بوونی بەكارهێنەرانی مادە هۆشبەرەكان دەبێتە هۆی فراوان بوونی تاوانی وەك دزی و كوشتن و مردن  و... تاد، كە حكومەتیش بە هۆی بیانووی ئەوەی كە تاوانكار و تاوان ڕووی لە زیاد بوون كردووە هەوڵی چر ِدەكاتەوە كە لە ژێر ناوی بەرهەڵست بوونەوە ، دەزگای پۆلیس و ئەمنیەكانی خۆی بەهێزكات و كەشی سیاسی بەرەو پۆلیسی و ئەمنی بەرێت كە خەڵك توانای دژایەتی كردنی حكومەت و كاربەدەستانیان نەبێت و ئەوە ئەو دۆخەیە كە ئێستا ئێران و ئێرانیەكان تووشی هاتوون، خەڵك و هێزی خەڵك بەرەو لاوازی ڕۆیشتووە و هێزی پۆلیس لە ژێر ناوی دابین كردنی ئاسایشی كۆمەڵایەتی بەهێز و گەورە كراوە و بووە بە گورزێك كە تەنیا چاو تۆقاندنی خەڵكی ئێرانی پێ دەكرێت.
ئەو جۆرە كردارەی حكومەت گەوجاندنی ئاوەزی گشتیە  گەرچی بۆ خەڵكێكی فراوان ڕوون بووەتەوە كە بڵاو بوونەوەی مادەی هۆشبەر كاری ڕژێم و كاربەدەستانی ئەمنی و ئیتلاعاتیە بەڵام بەلاڕێدا بردنی ڕای گشتی و گەوجاندنی ئاوەزی گشتی یەكێك لە مەرامە سیاسی و ئامانجە ئەمنیەكانی كۆماری ئیسلامی بووە بۆ مانەوەی خۆی لە دەسەڵات و لاواز كردنی خەڵك و ئەو دەرفەتە كە خەڵك بیانپەرژێتە سەر چاودێری كردنی حكومەت و كار بەدەستانی بە گژدا نەهێلنەوە و توانایی هیزی گشتی خەڵكی ئێران بەرانبەر بە دەسەڵات كەم بكاتەوە و كاتێك كە خەڵك توانای خۆ رێكخستن و هاودەنگ بوونی نەمێنێت و كاربەدەستانیش ئەسپی خۆیان هەرچی زیاترە تاو بدەن و ئیرادەی خەڵك وەك كۆسپی بەردەم خۆیان نەهێڵن، ئەوە یەكێك لە دەرەنجامەكانی مادەی هۆشبەرە كە هێزی گەنج و كاركەر و چالاكی جەستەیی و فیكری بن بڕ دەكات و گڵۆڵەی ژیانی نەگبەتی و ڕەش و دووكەڵینی مادە هۆشبەریان دەكات كە هێزی بیركردنەوە لە ماف و ئازادییان بۆ ناهێلێتەوە .
 درێژەی هەیە



بۆچوونه‌کان
بۆچوون بنووسه‌

ناو:  

ئیمه‌یل:  

تێکستی کۆمێنته‌که‌ت  
ژماره 58
بڵاوکراوه‌یه‌کی سیاسی گشتییه، ئۆرگانی ڕاگه‌یاندنی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان ده‌ریده‌کات‌
01 02 03 04 05 06 07 08
ووتاری کوردی
لە موکریانەوە بۆ زەهاو , نەتەوەیەکی زیندوو
زەویلەرزەیەک بۆ ڕووت دەرکەوتن
مافی کۆپی کردن پارێزراوه‌ بۆ سایتی یه‌کێتی دیموکراتی کوردستان 2009 ده‌سپێک l هه‌واڵ l بۆنه‌ و ڕێوڕه‌سم l کۆمیته‌کان l خه‌باتی ئاشتیخوازانه‌ l ئه‌رشیف l ڤیدیۆ l په‌یوه‌ندی